Chương 4: "Vấn đề khó" của ý thức

Năm 1995, triết gia David Chalmers công bố bài báo mang tính bước ngoặt, phân biệt giữa các vấn đề "dễ" và vấn đề "khó" của ý thức. Các vấn đề dễ — dù về mặt kỹ thuật cực kỳ phức tạp — vẫn nằm trong khuôn khổ giải thích cơ chế: làm sao não phân biệt được các kích thích, làm sao chú ý được điều phối, làm sao thông tin được tích hợp và báo cáo bằng lời. Khoa học thần kinh nhận thức đã và đang đạt được tiến bộ đáng kể trong việc trả lời các câu hỏi này.

Nhưng vấn đề khó thì khác hẳn: **vì sao lại có trải nghiệm chủ quan đi kèm với các quá trình xử lý thông tin đó, thay vì diễn ra "trong bóng tối" mà không có ai trải nghiệm gì cả?** Nói cách khác, tại sao khi ánh sáng bước sóng 700nm chiếu vào võng mạc, kích hoạt một chuỗi phản ứng hoá sinh, cuối cùng lại có một "cảm giác đỏ" chủ quan sống động — chứ không đơn thuần là một quá trình xử lý thông tin "vô tri" như một chiếc máy tính xử lý dữ liệu mà không "cảm thấy" gì?

Thí nghiệm tưởng tượng nổi tiếng "căn phòng của Mary" (Mary's Room) của triết gia Frank Jackson minh hoạ rõ vấn đề này: Mary là một nhà khoa học sống cả đời trong căn phòng đen trắng, biết tuyệt đối mọi sự thật vật lý về màu sắc — bước sóng, cơ chế thần kinh, mọi phương trình. Khi Mary bước ra khỏi phòng và lần đầu tiên nhìn thấy một quả táo đỏ, liệu cô có học được điều gì mới không? Trực giác của phần lớn mọi người là "có" — cô học được *cảm giác như thế nào* khi nhìn thấy màu đỏ, một điều mà toàn bộ kiến thức vật lý không thể truyền tải.

Nếu trực giác này đúng, nó gợi ý rằng có những sự thật về ý thức (sự thật hiện tượng học) không thể quy giản hoàn toàn về sự thật vật lý — một kết luận có ý nghĩa triết học sâu sắc, mở đường cho khả năng ý thức có một vị thế bản thể học không hoàn toàn đồng nhất với vật chất.

Đây chính là điểm mà nhiều nhà khoa học và triết học nghiêm túc — không chỉ riêng những người theo xu hướng tâm linh — bắt đầu cân nhắc các mô hình vượt ra ngoài chủ nghĩa duy vật quy giản thuần tuý, như panpsychism (thuyết vạn vật hữu tâm) hay các lý thuyết tích hợp thông tin.