Tự tin hay tự thị? Phân biệt rõ ràng để sống an nhiên

Có bao giờ bạn tự hỏi: Khi mình khẳng định một điều gì đó, mình đang tự tin hay đang tự thị? Khi mình bị ai đó hiểu lầm, mình phản ứng dữ dội vì tự trọng hay vì tự ái? Những chữ "tự" trong tiếng Việt tưởng chừng giống nhau, nhưng lại chứa đựng những thế giới nội tâm hoàn toàn khác biệt. Hãy cùng TT. Thích Chân Quang khám phá sự khác biệt tinh tế này để có thể sống an nhiên và hạnh phúc hơn.

Tự tin và tự thị: Ranh giới mong manh giữa sự thật và ảo tưởng

Trong bài giảng số 23 về "Những Chữ Tự", Thầy đã đặt trọng tâm vào việc phân biệt hai khái niệm tưởng chừng giống hệt nhau: tự tin và tự thị. Cả hai đều là tự cho mình đúng, nhưng một bên xuất phát từ lẽ phải, một bên xuất phát từ cái tôi chủ quan.

Thầy giải thích rằng tự thị là khi chúng ta giữ khư khư lấy một nhận định cá nhân, không chịu lắng nghe những luận cứ khách quan khác. Ví dụ như hai người nhìn vào sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật: người thì cho rằng nó sẽ đưa con người đến hạnh phúc tột cùng, người lại tin rằng nó sẽ đưa nhân loại đến hủy diệt. Nếu cả hai đều cứng đầu cho rằng ý kiến mình là chân lý, không mở lòng học hỏi, thì cả hai đều rơi vào bệnh tự thị.

"Tự thị là do cái ảo tưởng nghĩ rằng mình đúng. Còn tự tin là do sự thật cho chúng ta sức mạnh để mình xác quyết, để mình cương quyết, để mình khẳng định."

Ngược lại, tự tin là sức mạnh đến từ sự thật và lẽ phải. Khi chúng ta có trí tuệ sáng suốt, từng trải qua thực tế, chúng ta xác quyết một điều gì đó với một sự điềm tĩnh và vững vàng. Thầy đưa ra ví dụ một nhóm từ thiện bị đồn lừa đảo. Người đến gần, tiếp xúc và sống cùng họ, thấy tận mắt sự chân thành và hiệu quả của những công việc họ làm. Khi nghe lời đàm tiếu, người đó bảo vệ nhóm từ thiện đến cùng, không phải bằng sự ngang bướng, mà bằng sức mạnh của sự thật và lẽ phải. Đó chính là tự tin.

Làm sao để phân biệt? Thầy chỉ ra rằng hãy nhìn vào đạo đức và trí tuệ của một người. Người thường xuyên tôn trọng người khác, hiền lành, sáng suốt, thì sự khẳng định của họ thường là tự tin. Ngược lại, kẻ kiêu ngạo, hay chê bai, nhìn việc gì cũng méo mó, thì sự xác quyết của họ chỉ là tự thị.

Tự trọng và tự ái: Giữ phẩm giá bằng đạo đức hay bằng cái tôi?

Sự khác biệt giữa tự trọng và tự ái cũng tinh tế không kém. Chúng ta vẫn lầm tưởng tự trọng là "tự mình tôn trọng mình" nhưng thực ra không phải vậy. Thầy Thích Chân Quang giải thích, tự trọng là giữ gìn phẩm giá của mình bằng cách không làm điều sai, để không ai xem thường mình. Người tự trọng có đạo đức, có tàm và quý, biết hổ thẹn. Còn tự ái là phản ứng nhạy cảm quá mức khi bị xúc phạm, phủ nhận, hay coi thường, cho dù mình đúng hay sai.

Để dễ hiểu, Thầy kể chuyện về một người nghèo, đi ngang qua cây vú sữa sai trái, hái trái ăn để đỡ khát. Việc này không quá đáng lắm, nhưng người tự trọng sẽ không hái vì sợ bị coi là ăn trộm. Người thiếu tự trọng thì hái đại. Điều này cho thấy tự trọng là một sự kiểm soát nội tâm, một nguyên tắc đạo đức mà mình tự đặt ra.

"Tự trọng không phải là tự mình trọng mình, mà là mình giữ gìn cái giá trị của mình bằng đạo đức, không để người khác khinh rẻ mình."

Thầy còn nêu tình huống bị hiểu lầm. Khi bạn đến nhà bạn chơi, chủ nhà mất 5 triệu, và họ theo đuổi bạn lễ phép xin lại. Nếu bạn không lấy mà bị buộc tội, người tự trọng sẽ nghe, nói nhẹ nhàng rằn mình không lấy, không hề dao động. Còn người tự ái sẽ nổi trận lôi đình, thề thốt, tuyệt tình tuyệt nghĩa. Người tự ái để cái tôi của mình bị tốn thương, bị đe dọa, và họ phản ứng để bảo vệ cái tôi đó, chứ không phải vì lẽ phải. Còn người tự trọng, phẩm giá của họ đã được xây dựng trên nền tảng đạo đức, vững vàng, nên không gì có thể làm mất nó được.

Bệnh tự thị và tự ái đưa đến đâu?

Thầy cảnh báo rằng tự thị dẫn đến kiêu mạn và khinh người. Khi tự cho mình là đúng, ta cho người khác là sai, thế là ta coi thường họ. Kiêu mạn khinh người sẽ làm sụp đổ công đức của mình, bởi vì người khác sẽ đáp trả bằng sự khinh bỉ. Còn tự ái là gốc rễ của chấp ngã, đưa đến những khổ đau bất tận khi dính mắc vào cái tôi nhỏ bé. Những người quyền thế có thể khiến người không tự trọng mất hết phong thái, trở nên nịnh bợ, cầu cạnh. Thầy khuyên rằng nếu đứng trước người quyền chức mà thấy mình nhỏ bé, sụp đổ, muốn nịnh nọt, thì đó là dấu hiệu của một đời sống đạo đức không được vun bồi kỹ.

Hãy là người tự tin, tự trọng, tự chủ, tự giác

Trong cuộc sống, mỗi người chúng ta đều có cả những hạt giống tốt và những hạt giống xấu. Chúng ta có thể tự tin nhưng cũng có lúc tự thị. Chúng ta có thể tự trọng nhưng cũng có lúc tự ái. Điều quan trọng là phải biết những trạng thái đó xảy ra để chọn sửa bỏ cái xấu, gìn giữ cái tốt. Khi có trí tuệ, ta sẽ phân biệt được đúng sai. Khi có đạo đức, ta sẽ có sức mạnh nội tại để tránh xa bệnh tự thị và tự ái. Và trên con đường tìm chân lý, hãy luôn nhớ rằng, dù là vĩ nhân cũng có lúc sai lầm, nên chúng ta cần giữ tâm khiêm tốn, không bao giờ tự cho mình đã đúng đủ.

Chữ "Tự" dưới ánh sáng tu tập

Thực ra, sự khác biệt giữa những chữ "tự" này là sự khác biệt giữa con đường của vô minh và con đường của giác ngộ. Tự tin, tự trọng, tự chủ, tự giác, tự tại là những đức tính được nuôi dưỡng bởi sự thật, từ bi và trí tuệ. Còn tự thị, tự ái, tự mãn, tự ngã, tự phụ đều phát sinh từ vô minh và tham ái. Khi thấy rõ điều này, chúng ta biết mình phải tu tập như thế nào để mỗi ngày một chuyển hóa. Hãy tập bỏ bớt cái tôi, thêm vào lòng từ bi, để niềm tin của chúng ta trở thành niềm tin của sự thật, và phẩm giá của mình được bảo vệ bởi đạo đức cao quý. Đó mới chính là con đường an vui hạnh phúc.

Nam mô bổn sư Thích Ca Mâu Ni Phật.