Ỷ Lại: Thứ Giết Chết Tâm Hồn Bạn Lúc Nào Không Hay

Có bao giờ bạn tự hỏi: Tại sao có những người sinh ra đã có vẻ ngoài xinh đẹp, gia thế giàu sang, hay có tài năng xuất chúng, nhưng rồi cuộc đời họ lại sụp đổ? Có một vị cán bộ cấp trung ương dẫn con trai lên chùa xin sư phụ khuyên dạy. Đứa bé nói chuyện với bố còn thua cả bạn bè nó. Nhìn tướng mạo, sư phụ hiểu ngay: bố chiều con quá từ bé, nên nó sống với tâm lý rằng bố mẹ phải nghe lời nó. Đó là tâm lý ỷ lại – thứ giết chết tâm hồn và đạo đức của ta từng ngày. Trong bài giảng sâu sắc này, TT. Thích Chân Quang giúp chúng ta nhận diện những “ưu thế” dễ trở thành bẫy khiến ta kiêu mạn, sai lầm và đánh mất chính mình.

Ỷ lại là gì? Vì sao nó nguy hiểm?

Ỷ lại là khi ta dựa vào một ưu thế, một điều kiện vượt trội nào đó của mình để rồi có thái độ sai, tâm lý sai nối tiếp. Người ỷ lại thường phải có một ưu điểm rất lớn. Còn người bình thường không có gì để ỷ lại thì không lo. Nhưng người đẹp trai, người giàu có, người thông minh… lại rất dễ bị tâm lý này ghé thăm.

“Ta ỷ lại cái gì ta sẽ mất cái đó. Nhưng mất nhanh hay mất chậm thì tùy phước của ta nhưng mà ta sẽ mất.”

Chúng ta tưởng ỷ lại là vô hại, nhưng nó phá hỏng tâm hồn, đạo đức, và cả những gì ta đang có. Khi ta ỷ lại, ta kiêu mạng. Khi ta kiêu mạng, ta làm bậy. Khi ta làm bậy, cái mà ta ỷ lại sẽ biến mất. Đó là nguyên tắc khắc nghiệt của luật nhân quả.

Nợ lớn nhất của đời người: Tình thương của cha mẹ bị “hiểu lầm” thành điều hiển nhiên

Tình thương của cha mẹ dành cho con cái là bản năng mãnh liệt nhất. Nhưng đa phần cha mẹ lại thương con sai cách. Họ chiều con quá đáng, đến nỗi đứa con không hiểu đó là tình thương, là sự hy sinh cao quý. Nó chỉ thấy: cha mẹ phải như vậy, phải chiều nó. Tâm lý ỷ lại chìm sâu vào tiềm thức, khiến đứa trẻ trở thành một người hư hỏng mà không biết. Khi bị cha mẹ rầy, nó ngang ngạnh, coi chuyện được chiều chuộng là việc đương nhiên.

“Đứa con nó không hiểu đó là tình thương, sự hy sinh, cái tấm lòng quảng đại của bố mẹ mà nó nghĩ rằng cha mẹ là phải như vậy, phải chiều nó như vậy… không thấy được cái màu nhiệm, cái cao quý của tình yêu thương.”

Chính vì vậy, có những đứa trẻ sinh ra trong gia đình nghèo khó, cha mẹ vất vả, cấu bẩn, lại gỡ ra được tâm lý ỷ lại. Còn những đứa trẻ được bao bọc, chiều chuộng, dễ hình thành tâm lý này sâu thẳm. Lớn lên, chúng trở thành những công tử, tiểu thư chỉ biết đá hàng của người bán rong, tát tay người cự lại – vì chúng ỷ vào gia thế, vào tiền bạc, vào quyền lực. Tâm lý đó giết chết tâm hồn chúng từ lúc nào không hay.

Những “ưu điểm” có thể trở thành “điểm chết” của bạn

Có rất nhiều điều ta tưởng là may mắn nhưng lại là mảnh đất màu mỡ cho tâm lý ỷ lại. Thầy Chân Quang chỉ ra từng cái:

• Nhan sắc: Người đẹp dễ nhận được cảm tình, được người khác tán tỉnh. Họ ỷ lại vào dung mạo, trở nên kênh kiệu, lợi dụng người khác. Niềm vui đó không kéo dài – nhan sắc xấu dần khi tâm hồn xấu đi.
• Sức khỏe: Có người chơi thâu đêm suốt sáng, hưởng thụ, vì nghĩ mình khỏe mạnh vô song. Đến khi đổ sập xuống, chữa bệnh không kịp.
• Tài năng: Nghệ thuật, nghề nghiệp, hay bất cứ tài gì – nếu ta dựa vào đó để xem thường người khác, tài năng sẽ từ từ biến mất. Đặc biệt, trí tuệ, thông minh là thứ dễ ỷ lại nhất, vì nó lộ rõ qua thành tích, điểm số, qua khả năng vượt trội. Nhưng khi ỷ lại, ta sẽ mất tất cả.
• Thành viên tổ chức: Là đảng viên, là thành viên băng đảng, là người thuộc nhóm nào đó, nhiều người dựa vào sức mạnh của tổ chức để hung hăng, đòi hỏi đặc quyền. Đó cũng là ỷ lại, làm hư tâm địa.

Thầy Chân Quang kể về chính mình: thuở nhỏ tính toán rất giỏi, đến nỗi khi một ông bạn nhờ tính toán buôn bán, trong tâm khởi lên niệm “quá đơn giản”. Kết quả tính trật hết trơn. Nhờ vậy, thầy nhận ra nguy hiểm của ỷ lại – nhất là với trí tuệ. Khi ta càng tự tin vào sở trường, ta càng dễ kiêu mạn, và cái sở trường đó sẽ mất dần.

“Cái ỷ lại nhất là trí tuệ rất là sợ. Ta còn một cái đáng sợ nữa là khi lớn tuổi ta sẽ quên dần. Quên dần thì tất cả bao nhiêu trí tuệ vất đổ sông đổ biển hết.”

Trong đạo, ỷ lại càng nguy hiểm hơn

Ỷ lại không chỉ là chuyện ngoài đời. Trong Phật pháp, người tu cũng dễ rơi vào bẫy này.

Vào đạo trước – vào đạo sau: Trong đạo có nguyên tắc “người vào trước ở trên, người vào sau ở dưới”. Nhưng nếu ta nắm lấy nguyên tắc ấy để kiêu mạn, khinh người sau, thì ta đang sai lầm. Bởi vì nhiều người đi sau có thể vượt lên rất nhanh. Thời Phật, Xá Lợi Phất và Mục Kiền Liên vào đạo trẻ hơn nhưng vẫn được Phật giao thống lĩnh tăng đoàn. Nguyên tắc chỉ là tương đối.

Tụng kinh hay, thuyết pháp giỏi: Nếu cứ phát huy sở trường về kinh kệ, nghe người khen ngợi, mà không lo phát huy tâm linh thiền định, ta sẽ đi lệch hướng. Thậm chí, ngồi thiền giỏi, giữ giới tốt cũng có thể trở thành chỗ để ta tự hào, kiêu mạn. Có một vị thầy giữ giới về nữ sắc quá kỹ – áo chạm vào người nữ là cắt vạt áo bỏ liền – nhưng sau một thời gian lại hoàn tục cưới vợ. Đó là sự đổ vỡ do ỷ lại vào giới hạnh của mình.

“Trong đạo Phật, cái người vào đạo trước thì ở trên, người vào đạo sau ở vai dưới… nhưng nếu không khéo cái đó cũng làm cho ta ỷ lại, kiêu mạng, và ta sụp đổ.”

Làm sao để nhận diện và vượt qua tâm lý ỷ lại?

Trước hết, hãy soi lại chính mình. Nhìn vào gương, ta nào có thấy mình đẹp gấp mười lần sự thật? Thầy Chân Quang cũng từng phát hiện rằng mỗi lần soi gương, ai cũng thấy mình đẹp hơn thực tế. Đó là tâm lý chủ quan, là cái nguồn của ỷ lại. Vậy nên, hãy luôn tỉnh thức: có ai thương ta, ta đừng tưởng rằng sẽ được thương mãi mãi. Tình thương là thứ mong manh nhất. Có sức khỏe, tài năng, đừng nghĩ mình không thể mất. Có trí thông minh, đừng xem thường người khác.

Luật nhân quả không trừ ai. Nhưng nếu ta biết dừng lại, biết giữ tâm khiêm hạ, biết đem ưu điểm phục vụ cho chính đạo, thì cái ỷ lại sẽ lui dần. Hãy coi chừng những gì mình đang có. Đừng để ưu điểm trở thành bẫy của chính mình. Hãy sống như người mới hôm nay mới bắt đầu – không dựa dẫm, không kiêu mạn, chỉ có một lòng hướng thiện và tinh tấn. Khi đó, ta sẽ thấy cuộc đời này thật nhẹ nhàng, tự tại.