Tự do thật sự không phải là muốn gì làm nấy

Bạn có bao giờ tự hỏi: tự do là gì? Là muốn làm gì thì làm sao? Nhưng nếu bạn có năm người con, bạn sẽ đưa chìa khóa nhà cho ai để đứng ra thu chi? Chắc chắn là đứa hiền lành, đạo đức, biết tiết kiệm và không tham lam. Người có đạo đức mới xứng đáng được tự do. Bài giảng của Thầy Thích Chân Quang về “Tự do và đạo đức” sẽ làm sáng tỏ mối quan hệ này.

Tự do theo cái nhìn của Phật giáo

Thông thường, thế gian định nghĩa tự do là muốn làm gì thì làm. Nhưng Phật giáo nhìn tự do có ba tầng: tầng nhỏ là không bị ràng buộc trong việc làm, tầng lớn hơn là tự tại của tâm hồn, và tầng cao nhất là giải thoát. Thầy Chân Quang giải thích:

“Chữ tự do ở cái ý nghĩa nhỏ là cái việc mà con người ít bị ràn buộc, tự tại trong cái việc làm của mình; ở ý nghĩa lớn thì tự do là cái sự tự tại của tâm hồn. Và ở ý nghĩa lớn hơn nữa, tự do có nghĩa là sự giải thoát.”

Chính vì vậy, tự do không phải là một thứ để cho không, mà là kết quả của một quá trình tu tập.

Từ cực đoan đến cực đoan: bài học của lịch sử

Qua nhiều thế kỷ, loài người từng sống dưới chế độ phong kiến, nơi vua là chủ tất cả, dân không có quyền gì. Khi cách mạng dân chủ nổ ra, người ta lật ngược lại và trao quá nhiều tự do. Thầy Chân Quang nhận định:

“Người ta từ bỏ cực đoan này để bước sang một cực đoan khác. Và chúng ta thấy là cả hai đều sai lầm.”

Chân lý nằm ở con đường trung đạo: tự do phải đi cùng đạo đức, không phải là trao quyền một cách bừa bãi.

Đạo đức: nền tảng của tự do

Trong đời sống hàng ngày, chúng ta luôn đặt niềm tin vào người có đạo đức. Ví dụ:

• Giao tiền, giao chìa khóa cho đứa con đàng hoàng, không tham lam.
• Đưa con dao cho đứa con cẩn thận, không hung dữ.
• Ưu tiên những người sống có lòng, biết thương yêu, kính trên nhường dưới.

Thầy Chân Quang nhấn mạnh:

“Chúng ta chỉ giao cái quyền, cái sự tự do cho người nào có đạo đức thôi. ... Tự do là một điều mà không thể đem cho mọi người một cách rộng rãi, bừa bãi được.”

Trong xã hội, luật pháp áp dụng một mức tự do trung bình cho tất cả mọi người, nhưng điều đó không phải là lý tưởng. Chúng ta không thể biết ai đạo đức hơn ai lúc mới sinh ra, nên phải dùng luật chung. Nhưng nếu có thể, người càng đạo đức thì càng xứng đáng được tự do hơn.

Tự do và nhân quả

Khi chúng ta sống đúng đạo đức, tự nhiên cuộc đời sẽ rộng mở. Thầy dẫn chứng: một phạm nhân được giảm án nhờ hối hận và tu tập. Đó là luật nhân quả:

“Cứ sống đạo đức, tự nhiên cuộc đời mình sẽ được tự do. Đó là luật nhân quả như vậy.”

Người xưa nói “nhân quả không sai”. Khi tâm hồn thanh tịnh, đạo đức tăng trưởng, mọi rào cản tự nhiên tan biến. Chúng ta đừng lo mình được tự do nhiều hay ít, mà hãy lo mình có đạo đức hay không.

Hướng tới tự do tuyệt đối: giải thoát

Nếu chúng ta phát triển đạo đức đến vô hạn, chúng ta sẽ đạt tự do tuyệt đối. Thầy Chân Quang khẳng định:

“Khi mà họ đạo đức đến tuyệt đối thì tự do là tuyệt đối. Mà tự do tuyệt đối có nghĩa là giải thoát. Nghĩa là người này không phải là chỉ được quyền đi ra khỏi tỉnh, không phải chỉ được quyền đi ra khỏi nước, cũng không phải được quyền đi ra khỏi cái thế giới này mà người này được quyền đi ra khỏi ba cõi, khỏi sáu đường luôn.”

Đó là mục tiêu tối thượng của người Phật tử: hoàn thiện đạo đức để vượt thoát mọi ràng buộc của sinh tử.

Vậy, đừng mải mê đòi hỏi tự do bên ngoài, hãy bắt đầu từ việc trau dồi đạo đức trong từng suy nghĩ, lời nói, hành động. Mỗi ngày bớt một chút tham lam, sân hận, si mê; thêm một chút từ bi, hỷ xả, buông thả – đó là cách ta mở rộng tự do thật sự cho chính mình. Cầu chúc quý Phật tử tìm thấy con đường tự do qua đạo đức, và tiến bước trên con đường giải thoát.