Thế giới khó hiểu nhất không phải sao Hỏa, mà là tâm hồn bạn

Có bao giờ bạn tự hỏi: Thế giới nào mới thực sự khó hiểu? Phải chăng là đáy biển sâu thăm thẳm hay sao Hỏa xa xôi? Thầy Thích Chân Quang bắt đầu bài giảng bằng câu hỏi ấy và đưa ra câu trả lời đầy bất ngờ:

Cái thế giới mà khó hiểu nhất, bí hiểm nhất là ở đâu? Đáy biển hay trên sao Hỏa? Không, chính là lòng người.

Đúng vậy. Ta có thể phóng tàu vũ trụ lên sao Hỏa, thả tàu ngầm xuống vực sâu, nhưng ta gần như mù mờ trước chính tâm hồn mình. Vì thế, hôm nay Thầy mở ra một chuỗi bài giảng về tâm lý học Phật giáo, bắt đầu từ cấu trúc của tâm thức – Ngũ Uẩn.

Sắc uẩn: Hình hài – nền tảng của chấp ngã

Phật gọi cấu trúc của bản ngã là Ngũ Uẩn, bao gồm năm thành phần:

• Sắc – hình hài
• Thọ – cảm thọ
• Tưởng – tri giác
• Hành – tâm hành
• Thức – nhận thức

Sắc uẩn là gì? Nhiều người cho là thân, nhưng thật ra chữ sắc (rūpa) có nghĩa là hình dáng. Ở cõi người, hình hài được cấu tạo từ vật chất, từ gen, mô, xương, máu... Nhưng ở các cõi khác, hình hài cũng có mặt và khác biệt. Chính cái thân này là nền tảng của chấp ngã.

Thân là nền tảng của chấp ngã. Lão Tử cũng nói: “Ngô hữu hoạn, dĩ ngô hữu thân. Nhược ngô vô thân, ngô hữu hà hoạn?” – Ta có khổ vì ta có thân; nếu không có thân, làm gì có khổ?

Khi ai đó chửi tên ta, ta có thể không giận, nhưng khi họ đánh vào thân, ta giận ngay. Vì thân này là cái “tôi” mà ta bám víu. Vậy nên muốn phá chấp ngã, trước hết phải quán thân vô thường.

Thân và tâm: Một khối gắn chặt không thể tách rời

Thân và tâm ảnh hưởng lẫn nhau. Một người khỏe mạnh thường có tâm lý siêng năng; người thân yếu thường sinh tâm biếng nhác. Nhưng cũng có người khỏe mà lười vì hoàn cảnh nuôi dạy, hoặc người bệnh mà vẫn nỗ lực phi thường vì ý chí. Thầy nhấn mạnh:

Thân và tâm là một khối gắn chặt, khó tách rời, ảnh hưởng lẫn nhau như là một mà vẫn là hai.

Thầy đưa ví dụ về tuyến giáp. Khi tuyến giáp yếu, não không đủ nội tiết tố, con người trở nên chậm chạp, thậm chí thiểu năng. Khi cường tuyến giáp, não hoạt động quá mức, người ta trở nên lanh lợi, quỷ quái, cuối cùng chết vì bệnh tim. Còn nội tiết tố sinh dục quá mạnh có thể đưa đến ham muốn mạnh mẽ, dễ sa ngã, nếu không khéo điều phục. Hiểu rõ những điều này, ta không vội kết tội ai.

Hiểu tâm lý để có lòng từ bi, không kết tội vội

Khi thấy một người ích kỷ, ta nên tìm hiểu nguyên nhân. Có người xuất thân nghèo khổ, có người bị ám ảnh bởi nhu cầu ăn uống của cơ thể. Thầy kể về một anh đạo hữu rất nhiệt tình với từ thiện nhưng không bao giờ bỏ ra một đồng nào. Hóa ra, anh có nhu cầu ăn uống rất lớn và phải tiết kiệm từng đồng chỉ để ăn. Thầy cảm thán:

Chỉ vì ăn, vì phải cái nhu cầu lớn quá mà đành phải chấm dứt hết mọi việc bố thí... Đây là điều rất đáng thương.

Nhờ vậy, khi đánh giá tâm lý của mình và người khác, ta có lòng từ bi hơn, bao dung hơn. Ta biết mỗi con người là một thế giới riêng, và chính nhờ sự thấu hiểu này, ta có thể điều chỉnh chính mình và giúp đỡ người khác.

Quán thân vô thường – phương thuốc phá chấp ngã

Để thoát khỏi khổ đau, Phật dạy hướng đến vô ngã. Mà muốn phá chấp ngã, ta phải quán thân vô thường. Khi ta nhìn thân này, sẽ thấy nó đổi thay từng giây: da già đi, tóc bạc đi, hơi thở ra vào. Khi quán như vậy, ta sẽ không còn bám víu vào thân như “cái tôi” vĩnh cửu. Đó là nền tảng của chánh niệm tỉnh giác.

Nếu ai chửi tên ta, ta không giận; nếu ai đánh thân ta, ta cũng không giận – lúc đó thân vô thường đã được quán thuần thục. Tu tập như thế, ta dần dần buông xả bản ngã, tiến gần đến giải thoát.

Hãy bắt đầu từ hôm nay

Hãy bắt đầu từ hôm nay: nhìn lại chính mình, quan sát thân và tâm, để hiểu ta và hiểu người hơn. Đó chính là cánh cửa mở ra một cuộc đời an vui, bao dung và tu tập đúng hướng. Chúng ta vừa học vừa thực hành, để mỗi ngày tâm hồn nhẹ nhàng như mây trôi.