Thành Kiến: Vì Sao Ta Luôn Cho Mình Đúng?

Bạn có bao giờ đánh giá một người chỉ vì một lần họ chia bánh mì không đều? Có người bạn từng cho bạn một nửa chiếc bánh mì hơi nhỏ hơn, và bạn nghĩ: 'Ở đời này thật không đáng tin.' Rồi từ đó, bạn giữ trong lòng một thành kiến về người ấy suốt nhiều năm. Nhưng có phải trước khi kết luận, chính bạn cũng từng làm người khác thất vọng? Trong bài giảng hôm nay, Thầy Thích Chân Quang mời chúng ta cùng soi lại tâm hồn mình để nhận diện những thành kiến đang trói chặt chúng ta, và tìm con đường mở ra trí tuệ chân thật.

Thành kiến là gì?

Thành kiến là những quan niệm, hiểu biết mà chúng ta đã chấp nhận như chân lý, rồi đóng khung tâm hồn mình vào đó. Thầy Thích Chân Quang dạy:

Thành kiến tức là mình đã chấp nhận một cái hiểu biết nào đó mình cho nó là chân lý, hoặc là mình chấp nhận một chủ trương nào đó cho đó là chân lý, đóng khuôn này luôn cuộc đời mình vào đó luôn.

Điều nguy hiểm là những thành kiến này đôi khi rất đúng. Ví dụ, khiêm tốn là một đức tính tốt. Nhưng nếu chúng ta đóng khung rằng lúc nào cũng phải khiêm tốn, thì sẽ có lúc trật. Khi đứng vai thầy, ta phải uy nghi, dạy bảo đệ tử, không thể khúm núm. Chính sự cố chấp vào một quan niệm, dù đúng, cũng trở thành bế tắc.

Chúng ta đều cho mình đúng

Thầy chỉ ra rằng cái bệnh chung của con người là ai cũng nghĩ mình đúng. Khi mỗi người giữ một quan niệm khác nhau, lại khăng khăng cho mình đúng, thì tranh chấp và đau khổ nảy sinh. Thầy nói:

cái bệnh của con người là tất cả mọi người trên đời này đều cho mình đúng. Cái suy nghĩ mình đúng là thành kiến bắt đầu từ chỗ đó.

Chúng ta nghĩ mình đúng khi ăn uống, giải trí, làm việc, chọn bạn… Trên thực tế, đất nước này đã có những nét văn hóa khác nhau giữa ba miền. Người miền Nam chú trọng ăn ngon, người miền Bắc chú trọng nhà cửa. Cái nào cũng có lý, nhưng nếu tuyệt đối hóa, sẽ hóa thành chia rẽ.

Bốn loại hiểu biết

Thầy chia những hiểu biết của con người thành bốn loại: sai, đúng, đúng lẫn sai, và đúng tuyệt đối. Chỉ có Phật mới đạt được đúng tuyệt đối. Ngay cả cái hiểu đúng cũng không phải lúc nào cũng áp dụng được hoàn hảo. Ví dụ, 'hiền lành là đúng', nhưng không phải lúc nào cũng hiền lành. Thầy dạy:

trên căn bản là phải hiền lành trước cái đã... nhưng mà chưa có hiền lành thì đừng có làm mặt ngầu với người khác.

Trong chùa có thờ ông Tiêu Diện với nanh lè lưỡi cầm dao, để nhắc rằng có lúc phải cương quyết, cứng rắn. Nhưng trước hết, phải hiền lành đã. Đừng vội áp đặt, hãy xem xét hoàn cảnh.

Những thành kiến sai lầm

Một số quan niệm sai lầm đưa cuộc đời đi xuống và làm khổ người chung quanh. Ví dụ, quan niệm 'nhân quả ai của ai nấy chịu' mà không giúp đỡ người khác là sai. Thầy dạy:

những cảnh khổ mà bày ra trước mắt mình trong cuộc đời này là để tạo điều kiện cho trái tim mình mở ra.

Khi gặp người khổ, nếu ta đóng cửa lòng, ta đang chọn con đường đi xuống. Nhưng nếu mở lòng thương xót, dù chưa giúp được gì, ta đã đi lên. Cảnh khổ như một bài tập để ta thực hành lòng từ bi. Một sai lầm khác là dung dưỡng cái xấu để trục lợi, hoặc cản trở năng lực của phụ nữ. Thầy nói:

cái quan niệm rằng chê bai người nữ, cản trở người nữ... nó sai lầm và cản trở sự tiến bộ chung của xã hội.

Những sai lầm này thường đến từ tập quán, từ môi trường sống, nhưng chúng không phải là chân lý.

Thoát khỏi thành kiến

Để thoát khỏi thành kiến, chúng ta cần hoài nghi niềm tin của mình, học cách nhìn mọi việc từ nhiều góc độ. Thầy khuyên chúng ta không nên đóng khuôn bất cứ điều gì. Cứ mở lòng và tìm hiểu, cuộc đời sẽ đưa chúng ta đến trí tuệ. Hãy tự vấn: 'Quan niệm này có đúng trong mọi trường hợp không?' Nếu không, hãy buông.

Chúng ta có thể bắt đầu ngay hôm nay, bằng cách chú ý đến những suy nghĩ của mình, bắt bẻ và tìm xem những định kiến nào đang ẩn chứa bên trong. Hãy để trái tim mở ra với những cảnh khổ quanh mình, để phước đức tăng dần, và để trí tuệ của chư Phật đến. Đó là con đường ta nên bước tới. Trích lời Thầy: 'Chúng ta ngồi ở đây chúng ta nói với nhau về nhân quả, nghiệp báo, lòng từ bi... nhưng phải đụng cảnh thật.'