Kiềm chế: Công đức thầm lặng mà ít người biết

Trên những tuyến xe buýt ở Sài Gòn, có một dòng chữ khiến nhiều người chú ý: “Kiềm chế là bước đầu của mọi điều tốt đẹp.” Thực ra, đây không chỉ là khẩu hiệu, mà là một bài học đạo lý sâu sắc. Trong bài giảng tại chùa Long Hưng nhân tuần lễ Phật đản, TT. Thích Chân Quang đã dành trọn một thời pháp để nói về sức mạnh của kiềm chế. Bạn có bao giờ tự hỏi: tại sao đôi khi ta dừng lại dù rất muốn làm điều gì đó? Điều gì xảy ra trong tâm ta khi ấy? Và quan trọng hơn, sự dừng lại đó có giá trị như thế nào?

Kiềm chế là gì?

Kiềm chế không đơn giản là kìm nén cảm xúc. Theo Thầy Chân Quang, kiềm chế là chúng ta dừng tay lại, không làm, không thực hiện một ý muốn mà xét ra là nếu làm theo ý muốn đó sẽ đưa đến một hậu quả rất xấu. Nói ngắn gọn, kiềm chế là chúng ta dừng lại không làm nữa hay là không chịu làm một điều mà tâm ta rất muốn làm. Khi ta nhận thấy việc làm đó sẽ kéo theo những hệ lụy không tốt, ta đủ nghị lực để chiến thắng chính mình.

“Kiềm chế nghĩa là chúng ta dừng tay lại, không làm, không thực hiện một ý muốn mà xét ra là nếu làm theo ý muốn đó sẽ đưa đến một cái hậu quả rất là xấu.” – TT. Thích Chân Quang

Ví dụ, khi một người rủ ta đánh bài, trong lòng ta có thể thấy thích thú, muốn thử vận may. Nhưng nếu ta nhận ra rằng thua sẽ mất tiền lo cho gia đình, danh dự cũng bị tổn hại, ta kiềm chế và quay lưng đi. Đó là một biểu hiện của kiềm chế. Tương tự, khi tức giận muốn đánh đập ai đó, ta biết làm vậy sẽ rước họa vào thân, nên ta nén lại. Kiềm chế cũng là từ chối một mối tình nhẹ dạ, hay không hưởng thụ xa hoa dù mình có tiền.

Ba yếu tố của một sự kiềm chế đúng nghĩa

Thầy Chân Quang chỉ ra rằng để có một sự kiềm chế, trong tâm ta phải có ba yếu tố:

• Ý muốn: Một ham muốn nào đó, có thể là ham chơi, ham hưởng thụ, ham nói xấu, hoặc ham chiếm đoạt.
• Trí tuệ: Sự nhận biết rằng nếu thực hiện ý muốn đó, ta sẽ gánh chịu hậu quả không tốt. Đây là yếu tố của sự trưởng thành, khác biệt giữa con người và loài vật.
• Nghị lực: Sức mạnh nội tâm để phá tan ý muốn, không chiều theo sự thôi thúc của cảm xúc.

Khi thiếu một trong ba yếu tố, ta không thể gọi là kiềm chế. Người ta thường nói “muốn là làm”, nhưng chính sự cân nhắc hậu quả mới là dấu hiệu của một tâm hồn trưởng thành. Có những người lớn tuổi mà vẫn hành động bốc đồng, trái lại, có những bạn trẻ đã biết suy nghĩ trước khi làm. Sự trưởng thành ở đây thuộc về trí tuệ, không thuộc về tuổi tác.

Kiềm chế – công đức vô hình mà thần thánh ghi nhận

Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần không làm điều ác thì khỏi có tội, chứ không hề nghĩ mình có phước. Nhưng thầy Chân Quang cảnh báo: những lần ta kiềm chế không làm điều xấu, ta tưởng như không có gì, thực ra đó lại là một công đức vô cùng lớn lao.

“Chính những lúc mà mình kềm chế không làm điều xấu, mình nghĩ à nếu mình làm điều phước thì mình có phước, mình không làm điều ác thì mình không có tội. Không có tội chứ không có phước không phải. Không ai ngờ rằng kềm chế không làm điều tội tức là đã phát sinh một công đức, công đức rất vô hình là ta không biết.” – TT. Thích Chân Quang

Những hành động như bỏ qua một ly rượu, từ chối một cuộc bài bạc, hay thắng được cơn nóng giận – dù không ai nhìn thấy, nhưng đều được tích lũy thành phước báu. Thần thánh biết hết, và chúng được ghi vào “sổ công đức vô hình” của đời ta. Đó là những chiến công thầm lặng mà chính ta cũng không ngờ.

Tiêu chuẩn công đức giữa cõi người và thần thánh có khác nhau

Một điểm rất quan trọng mà Thầy Chân Quang nhấn mạnh: cái tiêu chuẩn công đức của con người và của thần thánh hoàn toàn khác nhau. Có những việc ta tưởng là công đức lớn, nhưng trên cõi trời lại không được chấp nhận. Ngược lại, những việc thầm lặng như kiềm chế lại là công đức thực sự.

Thầy kể về một ni sư cả đời làm nhiều công đức, ai cũng tưởng sau khi chết sẽ siêu thoát. Nhưng không ngờ, ni sư đó về báo mộng cho đệ tử biết mình không được siêu, vì công đức của ni sư không đúng tiêu chuẩn của cõi trên. Dù ở thế gian ai cũng khen ngợi, nhưng thần thánh không nhận. Trong khi đó, một sự kiềm chế nhỏ nhặt như không nói xấu ai, dù chẳng ai biết, lại được ghi nhận là công đức lớn.

Điều này khiến ta phải xem lại chính mình. Đừng tự mãn vì đã đi chùa nhiều năm, tụng kinh nhiều, nhưng nếu trong lòng vẫn còn tham, sân, si, thì công đức ấy có thể không như ta tưởng. Cái mà ta cần là rèn luyện tâm mình, từng bước kiềm chế những ý muốn xấu, mỗi ngày một ít.

Thực hành kiềm chế trong đời sống

Vậy làm thế nào để kiềm chế? Thầy Chân Quang gợi ý rằng hãy bắt đầu từ những việc nhỏ nhất. Khi muốn mua một món đồ đắt tiền để đua đòi, hãy nghĩ đến cha mẹ vất vả, chứng kiến người nghèo khó, và dừng lại. Khi muốn nói xấu ai, hãy nhớ rằng nói xấu sẽ tạo thù oán và tổn phước. Khi nổi giận, hãy nghĩ đến hậu quả của việc đánh nhau: có thể vào nhà thương hoặc gặp công an. Mỗi lần vượt qua được một cơn cám dỗ, chúng ta đang tích lũy cho mình một chiến công vô hình.

Trong ba yếu tố của sự kiềm chế, trí tuệ là quan trọng nhất. Nhận biết được hậu quả là nền tảng để nghị lực phát huy. Hãy rèn luyện trí tuệ bằng cách học đạo, suy ngẫm về nhân quả, và luôn đặt mình vào vị trí của người khác. Khi trí tuệ sáng, ta sẽ thấy rõ cái gì nên làm, cái gì nên tránh, từ đó việc kiềm chế trở nên nhẹ nhàng hơn.

Mỗi lần chúng ta thắng được cơn tham, cơn giận, thắng được cái muốn tầm thường, đó là một chiến công âm thầm. Hãy xem kiềm chế như một vũ khí quý báu trên bước đường tu tập. Càng kiềm chế, càng trưởng thành, càng tích lũy công đức. Trong buổi thuyết giảng này, Thầy Chân Quang đã nhắc nhở chúng ta rằng “kiềm chế là bước đầu của mọi điều tốt đẹp” – và chính những gì ta tưởng chừng nhỏ nhặt ấy lại đưa ta đến bờ giác ngộ.