Thái Quá Và Bất Cập: Bài Học Của Sự Vừa Chừng Trong Cuộc Sống

Bạn có bao giờ tự hỏi, vì sao nhiều việc ta dồn hết tâm sức mà kết quả lại không như ý? Có khi ta làm quá, có khi ta lại chưa đủ. Trong bài giảng ‘‘Thái Quá Và Bất Cập’’, TT. Thích Chân Quang đã dẫn ra một ví dụ rất đời thường: khi bị nhiễm khuẩn, bác sĩ cho uống kháng sinh 3 ngày. Uống đủ 3 ngày là đúng liều. Nhưng nếu sợ bệnh, ta uống tới 6 ngày thì cơ thể bị tổn hại; còn nếu hết sốt mà dừng sớm thì vi khuẩn có thể lờn thuốc, gây nguy hiểm cho chính ta và cả cộng đồng.

Thái quá và bất cập – hai cực của sự không cân bằng

Thái quá là nhiều hơn mức cần thiết, còn bất cập là chưa đủ so với mức cần thiết. Cả hai đều khiến việc ta làm không đạt kết quả tốt. Hãy thử nghĩ về khoảng cách khi ta gặp một người quen: đứng quá gần làm người kia khó chịu, đứng quá xa lại khiến cuộc trò chuyện trở nên lợt lạt. Chỉ một chút thôi cũng đã tạo nên sự khác biệt lớn.

“Thái hóa nghĩa là nhiều hơn cái sự cần thiết. Trong khi bất cập lại là chưa đủ so với sự cần thiết.”

Chúng ta thường dễ rơi vào hai cực này mà không hề nhận ra. Người ta bảo “tốt quá hoá hại” cũng là nói đến sự thái quá; còn sự cẩu thả, qua loa thì chính là bất cập. Vậy nên, điều quan trọng là biết dừng lại đúng chỗ, làm vừa đủ, để mọi việc được trọn vẹn.

Cân bằng trong việc dạy con

Trong việc dạy con, cha mẹ thường bị giằng xé giữa thương yêu và nghiêm khắc. Nếu chiều chuộng quá, con dễ hư, ương bướng. Nhưng nếu lúc nào cũng nghiêm mặt, con sẽ mất lòng tin nơi cha mẹ, thậm chí có thể bỏ nhà ra đi. Cái cần là một sự cân bằng tùy lúc tùy nơi: khi con ngoan thì biểu lộ yêu thương mạnh mẽ, khi con hư thì phải nghiêm khắc.

“Nếu mình thiên về cái thương yêu triều mến, chiều chuộng thì con sẽ con rất là dễ hư… Còn nếu lúc nào cũng nghiêm vì sợ con hư nên lúc nào cũng nghiêm khắc… thì nó sẽ đem đến cho cái con đó nó bắt đầu nó không còn tin tưởng nơi cha mẹ nữa.”

Đó là trí tuệ của người làm cha mẹ. Không có một công thức cứng nhắc cho tất cả, mà là sự khéo léo, linh hoạt trong từng tình huống. Điều này không chỉ áp dụng cho cha mẹ mà còn cho tất cả mối quan hệ trong cuộc sống.

Trong đời sống đạo, đừng để mình mộ đạo quá đáng

Người Phật tử mộ đạo là điều quý, nhưng cũng cần biết giữ chừng mực. Nếu chỉ biết chùa, biết sư, bỏ bê gia đình, xã hội, thì sẽ gây phiền toái. Ngược lại, nếu lơ là với chùa một cách quá mức thì đạo tâm sẽ lui sụt. Người có trí tuệ sẽ biết nuôi dưỡng tâm đạo trong giới hạn thích hợp, để vừa tu tập tiến đạo, vừa tròn bổn phận thế gian.

“Người Phật tử thì phải có cái nhiệt tâm hộ đạo. Điều đó rất là đúng, rất là cần thiết nhưng mà không được thái hóa… mình còn bổn phận đối với gia đình, đối với xã hội.”

Trong đạo Phật, không có sự bắt buộc. Người đến chùa vì tự giác, vì thấy giáo lý hay. Vì vậy ta càng cần giữ tâm mình sáng suốt, không để lòng mộ đạo trở thành cực đoan.

Sáu hạng người, sáu cách ứng xử

Thầy Chân Quang còn chỉ ra rằng, cách giáo dục thích hợp cũng thay đổi theo trình độ mỗi người. Có người chỉ cần nhẹ nhàng góp ý là đã tự sửa; có người phải nghiêm mặt nhắc nhở; có người phải rầy la; có người cần đòn roi; có người phải nhờ pháp luật; thậm chí có người chỉ có thể giải quyết bằng sự răn đe khác.

“Mình đừng bao giờ chủ quan với một cái phương pháp giáo dục duy nhất mà cho là hiệu quả với tất cả mọi người.”

Bất cứ ai trong chúng ta đều là những nhà giáo dục, ít nhất là trong việc dạy dỗ con em, người thân, hoặc chính bản thân mình. Thấu hiểu được điều này, ta sẽ không cứng nhắc trong cách ứng xử, mà biết tùy người, tùy lúc mà dùng phương pháp phù hợp.

Hãy sống trọn vẹn với trung đạo

Thái quá và bất cập là hai thái độ ta rất dễ rơi vào, từ việc ăn uống, làm việc, đến cách cư xử và tu tập. Nhưng khi có trí tuệ, ta sẽ thấy được mức độ vừa chừng trong mọi hoàn cảnh. Như Thầy dạy: “Nên ở đây khi mà chúng ta nói về đề tài thái hóa bất cập có nghĩa là chúng ta đang nói tới cái trung đạo…”

Hãy thực tập sự vừa chừng trong từng cử chỉ, lời nói và suy nghĩ. Đừng đi quá, cũng đừng dừng lại quá sớm. Sống an vui không phải là tìm kiếm một cực đoan nào, mà là biết giữ mình trong sự hài hòa của trung đạo. Đó chính là con đường của trí tuệ và an lạc.