Tâm lý của người làm điều ác: Vì sao ta gây đau khổ mà không hối hận?

Bạn có bao giờ tự hỏi: Tại sao một người biết rõ hành động của mình là sai, biết sẽ làm người khác đau khổ, nhưng vẫn quyết tâm làm? Trong bài giảng “Tâm lý của người làm điều ác”, Thầy Thích Chân Quang đã mở ra một góc nhìn đầy sâu sắc: Mỗi chúng ta đều có một lý do để biện minh cho cái ác, và điều đáng sợ nhất là khi lòng ta không còn chút áy náy.

Điều ác bắt đầu từ những điều rất nhỏ

Thầy Chân Quang mở đầu bằng một nhận xét khiến nhiều người giật mình: Nghe thật khó, nhưng có những người ngoài kia, việc gây đau khổ cho người khác là một nghệ thuật. Còn chúng ta, ngồi đây, có ai dám nói mình chưa từng làm điều ác? Điều ác của ta không phải là giết người, cướp của, mà là “nói xấu người khác một chút thôi, hạ nhục người khác một chút, nói xấu lén lén thôi”. Những điều ấy tưởng chừng vô hại, nhưng chính nó là hạt mầm của ác tâm. Khi ta thấy vui khi người khác sa cơ, khi ta thản nhiên trước nỗi đau của loài vật, ta đang nuôi dưỡng một con quái vật vô hình trong lòng.

Ta rất khó biết đi chùa rồi rất khó làm điều ác. Hoặc là ta không làm một cái điều gì ác nặng quá ta làm điều ác nhỏ nhỏ thôi. Ví dụ mình nói xấu người khác một chút thôi. Mình hạ nhục người khác một chút, nói xấu lén lén thôi.

Cân bằng sinh thái hay cái ác được hợp thức hóa?

Trong tự nhiên, người ta thấy loài vật ăn thịt lẫn nhau là để cân bằng sinh thái. Nhưng dưới góc nhìn Phật giáo, hành động đó là tàn nhẫn. Thầy Chân Quang kể chuyện thả mười con sói vào khu rừng để ăn thịt hươu nai, mục đích là giúp cây non mọc lại. Kết quả rừng hồi phục, nhưng cách làm đó đổi mạng sống của muôn loài lấy sự phát triển của cây cối. Thầy nói: “Thay vì thả 10 con sói vô để nó ăn thịt con hươu thì mình thả ngàn con người vào đi trồng cây, bảo vệ cây.” Đó là cái nhìn của từ bi.

Chính tư duy “để tự nhiên tự cân bằng” đã dẫn một số quốc gia đến cách xử lý đại dịch COVID-19 một cách thả lỏng, coi cái chết là một phần của trào lưu tự nhiên. Nhưng Việt Nam chọn cách khác: nhìn nhận sự nguy hiểm từ những ca bệnh đầu tiên và hành động quyết liệt, đồng thời đối xử tử tế với người dân. Thầy Chân Quang chỉ rõ:

Cái giải pháp đó nghe thì khoa học, nghe thì văn minh trí thức nhưng nói thẳng một câu là ác.

Không làm khổ mình, không làm khổ người

Đức Phật dạy một câu rất ngắn nhưng vô cùng thâm sâu: “Không làm khổ mình, không làm khổ người.” Nhiều người nghe xong ngạc nhiên vì cho rằng mình chỉ gây khổ cho người khác chứ ai lại tự làm khổ mình. Nhưng thực ra, khi ta làm ác, ta đã tự đốt cháy tâm hồn mình trước. Thầy kể câu chuyện một người đàn ông không buông được mối quan hệ cũ, cứ dằn vặt, tự ái, đến nỗi tinh thần kiệt quệ và rồi quyết định đốt nhà của người mình từng yêu. Trước khi gây khổ cho người khác, anh ta đã tự đốt cháy chính mình.

Thực sự khi ta làm khổ người ta cũng đã là sao? Đã làm khổ mình rất nhiều.

Khi lòng không còn áy náy – sự chuyên nghiệp của ác độc

Thầy Chân Quang phân biệt hai cấp độ của tâm ác. Nếu khi gây đau khổ cho người khác mà ta còn chút áy náy, ta mới là người “ác độc nghiệp dư”. Còn nếu lòng ta không chút nào xao động, ta đã trở thành “ác độc chuyên nghiệp”. Thậm chí, có những người khi hành hạ người khác lại cảm thấy khoái cảm – đó là “siêu chuyên nghiệp”. Thầy dẫn chứng vụ cảnh sát chèn ông George Floyd: Gương mặt không chỉ vô cảm, mà toát lên một niềm vui thú khi có quyền lực sinh sát. Hậu quả là cả nước Mỹ bùng lên biểu tình, đốt phá, tan hoang.

Khi làm khổ cho người khác thì mình mới có khoái cảm.

Lý do của chính mình – thứ biện minh cho mọi tội ác

Tại sao ta biết sai mà vẫn làm? Vì ta luôn tự cho mình một lý do. Người chồng đánh vợ thì nói tại vợ hỗn. Kẻ trộm thì nói tại nghèo quá. Học sinh đánh bạn thì nói tại bạn chảnh. Tự bào chữa là cách ta che mắt lương tâm. Thầy Chân Quang nhấn mạnh:

Khi chúng ta làm sai, ta đều có một lý do. Khi chúng ta làm ác ta cũng tự cho mình một lý do.

Nếu không biết soi chiếu chính mình, ta sẽ bị chính lý do đó che mắt, và từ sai lầm nhỏ có thể trèo lên con đường tội lỗi lớn hơn.

Bài giảng của Thầy Thích Chân Quang không phải để dọa chúng ta về địa ngục, mà để đánh thức chúng ta về cái tâm lý tinh vi của mình. Mỗi khi ta sắp nói lời cay nghiệt, sắp làm tổn thương ai đó, hãy dừng lại một giây và tự hỏi: “Mình đang biện minh cho điều gì?” Nếu ta còn chút áy náy, ta vẫn còn cơ hội để quay về.