Tâm hồn thanh tịnh: Thứ bụi nào đang phủ bạn?

Có một thanh niên ở thành Vương Xá, thuộc giai cấp khá giả, cưới vợ. Vợ anh ngoại tình, chuyện vỡ lở. Anh hổ thẹn không dám ra đường, nên ở lì trong nhà rất lâu. Đến khi mắc cỡ không thể gặp ai, anh mới tìm đến thăm Phật. Buồn khổ nói lên nỗi niềm, anh nhận được lời dạy:

“Không phải kiếp này Như Lai mới nói cho anh biết về chuyện này. Trong một kiếp xưa, điều này đã từng xảy ra. Như Lai đã nhắc anh rằng đi tìm sự chung thủy trong tình cảm của con người là điều rất khó. Trong cuộc sống này, chuyện tình cảm là điều bấp bênh. Nó không phải là chỗ bền vững để ta có thể đem cuộc đời mình nương tựa vào đó. Hiểu được điều này, ta không bao giờ giận khi bị sự bội bạc trong tình cảm.”

Phật nói thêm: “Chỉ có một điều để ta có thể nương tựa được là chánh pháp. Chánh pháp là tối thượng để ta nương tựa. Còn chuyện tình cảm thế gian không phải chỗ ta tin tưởng.”

Giá trị của tiết hạnh và trách nhiệm

Trong bài kệ Phật dạy: “Tà hạnh nhơ đàn bà” – điều này không có nghĩa là trọng nam khinh nữ. Tạo hóa sinh ra hai giống loài với hai thiên chức khác nhau. Giá trị của người phụ nữ nằm ở tiết hạnh; giá trị của đàn ông nằm ở tinh thần trách nhiệm, gánh vác. Khi một người đàn bà lỗi tiết, gia đình dễ đổ vỡ liền. Khi một người chồng thiếu trách nhiệm, gia đình cũng tan hoang. Nhưng người vợ có tiết hạnh là chỗ dựa vững chắc để gia đình phục hồi sau mọi sóng gió.

“Để gia đình được ổn định, vai trò chính là người phụ nữ. Chính cái tiết hạnh của người phụ nữ sẽ vượt qua được tất cả, làm cho người đàn ông có một lúc nào đó phải lá rụng về cội, quay lại bờ bến yêu thương thật sự của mình.”

Bố thí: chiếc phanh ngăn dòng nghiệp đi xuống

Kinh dạy: “Sang tham nhơ bố thí” – kẻ tham lam không thể làm phước bố thí. Sống trên đời mà không biết cho đi, ta đang lặng lẽ đi xuống: từ cõi người xuống súc sinh, rồi địa ngục, ngạ quỷ. Bố thí là chiếc phanh quan trọng nhất để chặn đứng con đường nghiệp tuột dốc. Có thể đạo đức còn khuyết, trí tuệ chưa sâu, nhưng nếu vui lòng bố thí trước, ta đã có cái móng của ngôi nhà công đức.

“Tiền tức là ruột, đau lắm. Đứt ra một cọng đau lắm, nhưng phải móc cho bằng được để tập bố thí.”

Người bố thí thuần thục, yêu thích cho đi, không còn nắm tay lại – người ấy đã có “chất thánh” trong lòng. Đó là dấu hiệu của bậc Tu-đà-hoàn: không thích giữ tiền cho mình, cứ có một đồng là nghĩ đến chuyện chia sẻ. Nếu chưa quen bố thí, ta phải tập dần, dù ít. Vì nghèo cũng chính là do tham lam đời trước, đời này càng phải phá vỡ bằng một quyết tâm bố thí.

Tâm ác độc: địa ngục nằm ngay trong lòng

“Ác độc nhơ hạnh nghiệp” – hạnh nghiệp ở đây là đạo đức. Tâm ác độc là gì? Là muốn cho người khác đau khổ, hoặc thấy người khác đau khổ mà mình vui. Thấy người ta cháy nhà, mình mừng. Thấy người ta thi rớt, gia đình tan vỡ, mình khoái chí. Đó là tâm địa ngục.

“Thấy người khác đau khổ mà mình vui là người đó có tâm ác độc. … Dấu hiệu kết quả của tâm ác độc là địa ngục. Địa ngục chắc chắn không có chạy đường nào hết!”

Luật pháp thế gian khoan hồng, không công bằng, nên nhiều kẻ xấu thoát án. Nhưng phần còn lại của tội chắc chắn phải trả dưới địa ngục. Trong mỗi chúng ta, tâm ác độc nhỏ vẫn còn. Hãy soi rọi và gạn lọc cho đến khi thấy cảnh khổ của người khác mà lòng đau xót – lúc đó ta mới thật là đệ tử Phật.

Bản ngã và cuộc chiến vô ngã

Phật kể chuyện một vị tỳ kheo lo y tế nấu cháo mời bệnh tăng, bị một tỳ kheo khác nói lời thô lỗ, coi thường. Phật dạy: “Dễ thay sống vô lễ, bướng bỉnh như con quạ; miệng công kích, khoe khoang, nhiễm ô, liều mạng. Khó thay sống lễ độ, khiêm tốn, trong sạch, sáng suốt.”

Tại sao sống vô lễ dễ? Vì bản ngã trong mỗi người luôn có khuynh hướng lớn lên. Khi cái “tôi” phình to, những tật xấu tự nhiên tuôn ra. Còn sống khiêm nhường là kết quả của việc diệt trừ bản ngã, điều cực khó. Người tu đi thẳng vào thiền định, quán vô thường, vô ngã, đến khi chứng quả thì toàn bộ đức tính tốt hiện ra tràn đầy. Vô ngã chính là lõi của mọi điều tốt.

“Cái bản ngã là cái lõi của mọi điều xấu, nên vô ngã cũng là cái lõi của mọi điều tốt trên đời này.”

Trong thời đại tôn vinh cá tính, văn hóa bộc lộ bản ngã làm xã hội hỗn loạn. Chúng ta cần sống hòa đồng, tan vào cộng đồng, kềm chế và kiểm soát mỗi lời nói, hành xử. Đó là chiến đấu quyết liệt của người hiểu đạo: không để bản ngã khiến mình trở thành kẻ xấu.

Thực hành để tâm hồn thanh tịnh

Ba loại tâm này rất gần với mỗi chúng ta: thiếu tiết hạnh, tham lam, tâm ác độc. Nhưng trên tất cả là vô minh – gốc rễ của luân hồi sinh tử. Tỳ kheo là người không ngừng diệt trừ những cấu uế ấy để thành bậc không còn nhiễm ô. Mỗi người hôm nay, khi nghe pháp, hãy soi lại tâm mình. Nếu còn tâm ác, hãy sửa. Nếu còn bản ngã, hãy tập khiêm nhường. Nếu chưa quen bố thí, hãy bắt đầu cho đi. Từng bước một, bụi bẩn trong lòng sẽ tan dần, và tâm hồn ta sẽ thanh tịnh như ánh trăng rằm. Đó chính là con đường trở về bến bờ an lành mà chư Phật đã chỉ dạy.