Người tu sĩ có ích gì cho đời? – Câu hỏi của vua A Xà Thế và lời đáp của Đức Phật

Vào một đêm trăng thanh gió mát, vua A Xà Thế – vị vua đã giết cha để đoạt ngôi – bỗng nảy ra ý muốn viếng thăm một vị sa môn đạo cao đức trọng. Ông không phải muốn đàm đạo về tôn giáo xuông. Là người lãnh đạo đất nước, mọi chuyện trong đầu ông đều gắn với chính trị và xã hội. Và ông có một câu hỏi cứ day dứt: "Người tu sĩ có giá trị gì? Họ đi tu để được cái gì? Họ có ích lợi gì cho đất nước này?" Câu hỏi ấy đã được ông đặt ra cho sáu vị giáo chủ ngoại đạo, nhưng không ai trả lời thỏa đáng. Mãi đến khi gặp Đức Phật, ông mới nhận được câu trả lời khiến ông quy y trọn đời. Bài kinh kết thúc, kinh Sa Môn Quả ra đời.

Câu hỏi của vua A Xà Thế

Vua A Xà Thế không phải là người nhu nhược. Ông là một con người thực tế, quyết đoán, sẵn sàng làm mọi thủ đoạn để đạt quyền lực. Khi ông đặt câu hỏi cho sáu giáo chủ ngoại đạo, các vị ấy không trả lời đúng vào trọng tâm mà lại đưa ra những lý thuyết trừu tượng. Họ nói về nghiệp, về cõi trời, về sự giải thoát – nhưng không ai nói cho ông biết: người tu sĩ sống giữa lòng dân tộc thì họ đang làm gì?

Ông hỏi cái giá trị, cái vai trò, cái ích lợi của người đi tu như vậy là chỗ nào? Thì những vị kia không chịu trả lời câu hỏi của ông mà lại đưa ra cái lý thuyết, cái tôn giáo của mình.

Vua A Xà Thế lặng im trước mỗi câu trả lời. Ông không phản đối công khai, nhưng trong lòng không chấp nhận. Ông biết rằng hỏi trái xoài mà đáp trái mít thì thà rằng không hỏi.

Chính trị và tôn giáo: hai góc nhìn tưởng chừng đối nghịch

Câu chuyện của vua A Xà Thế mở ra một vấn đề lớn: giữa chính trị và tôn giáo, người tu sĩ đứng ở đâu? Trong lịch sử, không ít người cho rằng tôn giáo chỉ là chuyện "trên trời", còn chính trị là chuyện "dưới đất". Nhưng thực tế, hai lĩnh vực này không thể tách rời. Thầy Chân Quang chỉ rõ:

Tôn giáo nào đó cũng thu hút được nhiều tín đồ rồi mới tập hợp được thành tôn giáo. Cho nên cái nhà chính trị họ luôn quan tâm với tôn giáo hết. Vì tôn giáo nắm được quần chúng, nắm được.

Người lãnh đạo chính trị thường nhìn tôn giáo như một thành phần của xã hội, phải có lợi ích thiết thực. Họ lo rằng số tiền và công sức cúng dường vào chùa, vào kinh kệ, nếu chuyển sang xây đường, làm ruộng thì đất nước giàu hơn. Đây là suy nghĩ không trách được. Và chính vì vậy, người tu sĩ cần phải trả lời được câu hỏi: "Đạo Phật có lợi gì cho đất nước?"

Hai mục tiêu của người tu hành

Đức Phật không trốn tránh câu hỏi của vua. Thay vì đáp bằng những khái niệm siêu hình, Ngài đưa ra một hệ thống giáo lý rõ ràng – cho thấy người tu sĩ có hai mục tiêu. Mục tiêu thứ nhất là mang lại lợi ích cho xã hội, cho thế giới thực tại. Mục tiêu thứ hai là vượt lên trên thế giới ấy, hướng tới sự giác ngộ giải thoát.

• Lợi ích xã hội: sống đời vị tha, giúp đỡ cộng đồng, làm gương tốt cho mọi người.
• Lợi ích tôn giáo: đạt được sự giải thoát, chuyển hóa tâm linh, thoát khỏi sinh tử.

Chúng ta có hai cái mục tiêu. Một cái mục tiêu là chúng ta phải có lợi gì đối với xã hội và thứ hai là chúng ta vượt lên trên điều đó. Chúng ta đạt được cái mục tiêu sâu xa của tôn giáo mình đặt ra, vạch ra mà ở xã hội này không thể đạt được.

Hai mục tiêu này không đối nghịch mà bổ sung cho nhau. Khi chúng ta sống tốt, chúng ta mang lại bình an cho xã hội; nhờ đó chúng ta có thêm duyên lành để tu tập. Ngược lại, khi chúng ta tu tập sâu, chúng ta có thêm trí tuệ để phục vụ xã hội hiệu quả hơn.

Những vị vua tàn bạo thành Phật tử thuần thành

Trong kinh, vua A Xà Thế tàn bạo, nhưng sau khi nghe Đức Phật giảng, ông đã quy y và trở thành một Phật tử thuần thành. Lịch sử cho thấy quy luật này còn lặp lại nhiều lần: vua A Dục giết anh em đoạt ngôi rồi trở thành vị minh quân hộ đạo; Đường Thái Tông cũng vậy. Nhưng ngược lại, vua Lương Võ Đế – một ông vua quá ngoan đạo, chỉ lo tụng kinh, không lo quốc phòng – lại để mất nước vào tay phản loạn. Thầy Chân Quang nhận xét:

Một ông vua ngoan đạo vậy rồi chết thảm triều đại biến mất luôn không quyết đoán không thực tế.

Từ đó, chúng ta thấy rằng tu hành không có nghĩa là từ bỏ thực tế. Người tu sĩ cần phải có trí tuệ và sự quyết đoán, như Trần Thủ Độ hay Trần Hưng Đạo – những vị thiền sư vừa tu vừa đánh giặc giữ nước.

Bài học cho người tu hiện đại

Ngày nay, nhiều người tu tập chỉ chăm chăm tìm cầu giải thoát, quên mất trách nhiệm với cộng đồng. Họ xem cuộc đời này là bất tịnh, là vô thường, là đáng chán, rồi quay lưng lại. Thầy Chân Quang cảnh báo:

Có nhiều quý thầy và quý cô vậy khi đi tu không có nghĩ đến cái mục tiêu này, không có đặt cái vấn đề là chúng ta xuất hiện trên đời này là phải có lợi ích cho cuộc đời. Quên điều đó mà cứ chăm chăm nghĩ tới cái mục tiêu thứ hai là mục tiêu tôn giáo và quay lưng với cuộc đời.

Khi mất đi quan điểm này, chúng ta sẽ trở nên ích kỷ, đạo đức sa sút, gây mất hòa khí trong Tăng đoàn. Thầy nhắc lại chuyện vua Chu Võ Đế từng phế bỏ Phật giáo vì thấy các tăng ni nói xấu lẫn nhau. Điều đó là một bài học nhức nhối cho chúng ta hôm nay.

Hãy hành động để trả lời câu hỏi của vua

Câu hỏi của vua A Xà Thế không chỉ là của một vị vua xưa. Trong xã hội hiện đại, nhiều người vẫn đang hỏi: "Người tu sĩ có ích gì?" Chúng ta – những người con Phật – phải trả lời bằng chính cuộc sống của mình. Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ: làm việc thiện, giúp đỡ người xung quanh, sống đạo đức, mang lại bình an. Đó chính là mục tiêu thứ nhất. Và đồng thời, hãy nuôi lớn mục tiêu thứ hai: tu tập để giải thoát, để có trí tuệ và từ bi lớn.

Vua A Xà Thế đã có đủ hai mục tiêu ấy để quy y Đức Phật. Chúng ta cũng vậy. Hãy là người tu sĩ vừa thanh tịnh bên trong, vừa lợi ích bên ngoài. Hãy để câu hỏi của nhà vua trở thành động lực thực hành Chánh pháp mỗi ngày.