Lương tâm: Tòa án không thể hối lộ trong tâm mỗi người

Có bao giờ bạn làm một điều gì đó sai trái, rồi đêm về trằn trọc, tim đập thình thịch? Đó chính là tiếng gọi của lương tâm. Nhưng lương tâm có phải lúc nào cũng hiện diện? Và nếu nó bị hối lộ bởi những lý luận ngụy biện thì sao?

Lương tâm là gì? Không phải là phán xét người khác

Chúng ta hay mắng ai đó “vô lương tâm” khi thấy họ làm điều ác. Nhưng ít ai tự hỏi: lương tâm của mình đang ở đâu? Thầy Thích Chân Quang định nghĩa rất rõ:

“Lương tâm là một loại trí tuệ mà tự biết đúng sai, thiện ác nơi chính mình.”

Điểm mấu chốt là “nơi chính mình”. Người có lương tâm không vội chỉ trích ai, mà luôn quay lại soi xét bản thân. Còn kẻ chỉ nhìn thấy lỗi người khác mà không tự thấy lỗi mình, thực ra chưa hề có lương tâm.

Người có lương tâm sẽ bất an khi làm sai

Khi ta ăn cắp tiền, nhận hối lộ, hay đánh người quá tay, nếu lòng thấy ray rứt, khó ngủ – đó là lương tâm đang hoạt động. Ngược lại, có những kẻ làm ác mà tỉnh bơ, thậm chí tạo ra lý luận để binh vực tội lỗi. Thầy Chân Quang kể:

“Người biết sai mà có lương tâm, khi làm điều sai, họ bất an. Người đó có hy vọng lắm.”

Vì sự bất an đó chính là thiện căn. Nó sẽ dẫn họ đến với đạo, với nhân quả, để dần vượt qua lỗi lầm. Còn kẻ không biết hối hận, chư thiên và Bồ Tát cũng phải bỏ qua, vì họ đã tự đánh mất cơ hội.

Lý luận để binh vực lỗi lầm – kẻ không có lương tâm

Người nghiện ma túy thì luôn cần tiền. Kẻ trộm cắp thì nói: “Người ta giàu quá, phải san sẻ chứ!” Kẻ nhậu nhẹt thì cãi: “Trước sau gì cũng chết, ráng hưởng thụ cho sướng!” Đó là những chủ thuyết tầm bậy, nhưng họ dựa vào đó để sống và tiếp tục làm sai. Thầy chân Quang nhấn mạnh:

“Nếu chúng ta không may đón nhận một lý thuyết sai, cả cuộc đời mình đi xuống hố luôn. Còn nếu may mắn nhận được lý thuyết tốt đẹp thì cuộc đời mình đi lên dần dần.”

Đó là lý do chánh kiến – cái nhìn đúng – là bước đầu của Bát chánh đạo. Một người có lương tâm sẽ biết tự điều chỉnh theo lẽ phải.

Nguồn gốc của lương tâm: Giáo dục và phước báu

Lương tâm không tự nhiên sinh ra. Thầy Chân Quang đưa ra hai nguồn gốc chính:

• Giáo dục: Nếu một đứa trẻ lớn lên trong bộ tộc có tục lệ giết người tế thần, nó coi đó là chuyện bình thường. Lương tâm bị che khuất bởi môi trường giáo dục sai lầm.
• Phước báu từ quá khứ: Có người chưa ai dạy mà vẫn biết hổ thẹn khi làm điều sai. Đó là nhờ thiện căn từ nhiều đời. Mỗi người ai cũng có lương tâm, chỉ là mức độ sáng tỏ khác nhau.

Vì vậy, việc dạy dỗ đạo đức cho trẻ nhỏ là vô cùng quan trọng. Nó thắp sáng ngọn đèn lương tâm để mỗi người có thể tự đứng dậy sau vấp ngã.

Cuộc chiến giữa bản ngã và lương tâm

Trong tâm mỗi người luôn có hai lực lượng đối nghịch. Bản ngã đẩy ta về háo thắng, tham lam, hận thù. Lương tâm kéo ta trở về với điều thiện. Thầy Chân Quang nói:

“Chấp ngã luôn luôn đẩy chúng ta đi vào tội lỗi. Trí tuệ lương tâm kéo chúng ta ra khỏi tội lỗi.”

Vì thế, cuộc đời là một trận chiến không khoan nhượng. Chúng ta chưa ai ra khỏi bóng tối hoàn toàn, nhưng ngồi nghe pháp là đã có ánh sáng le lói. Hãy chọn đứng về phía lương tâm.

Sống sao để lương tâm luôn sáng

Hãy bắt đầu từ những việc nhỏ. Mỗi khi định làm điều gì, hãy tự hỏi: “Việc này có đúng không? Có hại ai không?” Nếu thấy bất an, đừng làm. Hãy cầu nguyện, niệm Phật để tâm được trong sáng. Đừng bao giờ tự biện minh cho lỗi lầm. Hãy luôn nhớ rằng, tòa án lương tâm là tòa án cuối cùng và cũng là công minh nhất.

Giữ lương tâm trong sạch, tức là góp phần làm cho thế giới này sáng tỏa hơn. Mỗi người là một nét chấm phá. Hãy để nét chấm của bạn là một màu tươi sáng, đem lại hy vọng cho nhân loại.