Lễ hội dưới ánh sáng Phật pháp: Vui chơi sao cho đạo đức?

Có một lần, thầy tôi kể lại kỷ niệm thời sinh viên: mời những người bạn cùng học đi ăn kem, khi thi xong. Nhìn thấy niềm vui của họ, thầy chợt hiểu vì sao tuổi trẻ lại thích 'kéo nhau đi chơi'. Hóa ra, niềm vui được chia sẻ thì nhân lên gấp bội, còn nỗi buồn khi có người lắng nghe lại vơi đi rất nhiều. Từ đó, thầy mở ra bài giảng về lễ hội – thứ sinh hoạt tưởng chừng như chỉ để vui chơi, nhưng lại ẩn chứa cơ hội tu tập và gieo trồng đạo đức.

Niềm vui cộng hưởng và nỗi buồn được sẻ chia

Con người từ thời xưa đã thích tụ tập, cùng nhau ca hát, nhảy múa khi bắt được con thú lớn. Niềm vui ấy như được nhân đôi, nhân lên gấp bội khi có nhiều người chung vào. Ngẫm cho kỹ, điều này đúng với tâm lý chung: trúng số mà cất trong bụng thì chịu không nổi, phải đi khoe khắp xóm để được nhân lên thành 'vui nhiều hơn'. Nhưng niềm vui ấy thật ra không trọn vẹn nếu chỉ là khoe mà không cho. Chỉ khi niềm vui được chung hưởng từ nhiều trái tim, nó mới thực sự lớn lên.

'Niềm vui khi được nhiều người chung vào thì nhân đôi, nhân lên gấp bội lần.'

Ngược lại, nỗi buồn lại có cái lý lạ kỳ: khi ta chia sẻ cho người khác, nỗi buồn tự nhiên vơi bớt. Vì vậy, trong đời sống, bổn phận của người Phật tử là biết vui theo niềm vui của người khác (tùy hỷ) và biết cảm thông, chia sẻ nỗi buồn. Nhờ vậy, cuộc đời này sẽ bớt khổ và thêm vui.

Công thức thương yêu và hạnh phúc

Khi con người thương yêu nhau, điều gì xuất hiện kế tiếp? Niềm vui. Một ngôi nhà mà mọi người yêu thương nhau thì dù nghèo vẫn hạnh phúc. Khi đến chùa, nếu Phật tử đều thương nhau, không nói xấu hay ganh ghét, thì ta thấy đó là tổ ấm, không muốn về nhà nữa. Tuy nhiên, có người sẽ hỏi: Phật dạy 'ái' là nguyên nhân của đau khổ, vậy tại sao thương yêu lại đem hạnh phúc?

'Thương yêu là hạnh phúc cái đã, nhưng nó tùy loại tình thương để rồi phía sau cái hạnh phúc đó sẽ là đau khổ hay là một hạnh phúc vĩnh viễn.'

Nếu thương yêu bằng lòng từ bi của Phật, thì niềm vui ấy vĩnh viễn không bao giờ mất. Còn nếu thương yêu chỉ gói gọn trong ích kỷ cá nhân, thì hạnh phúc ban đầu sẽ nhanh chóng chuyển thành khổ đau. Vậy nên, người tu không quay lưng với thế gian mà hòa vào niềm vui chung, để rồi biến niềm vui đó thành chất liệu nâng cao đạo đức.

Lễ hội và bổn phận của người Phật tử

Có người cho rằng người tu nên tìm sự thanh tịnh, tránh xa ồn ào. Nhưng thầy quán chiếu rằng: con đường giải thoát bắt đầu từ đạo đức. Muốn giúp mọi người về sau được giác ngộ, trước hết phải giúp họ vun bồi đạo đức. Và lễ hội chính là cơ hội để thực hiện điều đó.

'Trong những ngày lễ hội, người Phật tử mình phải biết tạo ra niềm vui cho mọi người để làm cho trong trái tim của mọi người xuất hiện được tình thương yêu.'

Điều đó có nghĩa là khi tham dự lễ hội, chúng ta không chỉ vui theo kiểu vô nghĩa, mà phải gieo vào đó hạt giống từ bi. Chẳng hạn, Tết Trung thu là tết của thiếu nhi. Thay vì chỉ cho con trẻ vui chơi suông, cha mẹ có thể khéo léo lồng ghép những câu chuyện cổ tích về hiếu hạnh, nhân quả. Để trẻ vừa vui, vừa học được đạo làm người.

Tránh xa những lễ hội sát sinh

Không phải lễ hội nào cũng tốt. Có những lễ hội ngày xưa tế thần bằng người sống, khiến cả bộ tộc gieo nghiệp sát sinh nặng nề và rồi tuyệt chủng. Ngày nay, một số nơi vẫn còn tục lệ giết hại động vật để cúng tế. Thầy nhắc nhở với những ngày lễ hội như vậy, thật đau lòng—đặc biệt là việc giết chó. Nó không chỉ mang lại nghiệp xấu cho cộng đồng mà còn đốt ngòi cho chiến tranh, bởi tâm sát hại lan truyền. Người Phật tử phải biết trân quý sự sống, không tham gia vào những trò vui mang tính sát sinh.

Biết ơn: Đạo đức nền tảng của mọi lễ hội

Mỗi lễ hội đều có giá trị đạo đức đích thực nếu nó nhắc ta nhớ về ơn nghĩa. Lễ Tạ Ơn (Thanksgiving) bên Mỹ rất giống lễ Vu Lan của Phật giáo: nhớ ơn tổ tiên, cha mẹ, thầy bạn. Vì sao? Vì sống trên đời mà không biết ơn là một tội lỗi lớn.

'Sống vô ơn là một cái mất đạo đức.'

Thầy kể rằng có lần cho các đệ tử tu một tuần, nhờ Phật tử nấu cơm. Thầy lo lắng rằng các đệ tử sẽ nghĩ 'người xuất gia hơn', nên quên mất công lao của người hộ trì. Cho nên mỗi bữa ăn, thầy nhắc họ nhìn hình ảnh tận tụy của cư sĩ để sinh tâm biết ơn và thương xót. Đừng để sự vô ơn len lỏi vào tâm, làm mất đi đạo đức cơ bản của người tu.

Đức Phật dạy chúng ta thông điệp: làm cho thế gian này thêm vui, bớt khổ. Mỗi dịp lễ hội, chúng ta hãy nhớ rằng mình là người đệ tử Phật. Vậy thì thay vì quay lưng hay chỉ vui theo trào lưu, ta hãy đem đạo lý vào trong niềm vui, biến lễ hội thành nơi nuôi dưỡng tình người. Hãy tùy hỷ với niềm vui của người khác, cảm thông nỗi buồn, nhắc nhau nhớ ơn, và tránh xa những gì làm tổn hại sự sống. Như vậy, mọi ngày hội sẽ là cảnh giới để ta gieo hạt từ bi, thu hoạch về hạnh phúc an lạc.