Hỷ Ái Sinh Buồn Lo – Bài Học Từ Kinh Pháp Cú 58

Một buổi sáng nọ, tại kinh thành Vesali, Đức Phật cùng các Tỳ kheo đi khất thực giữa ngày hội với tiếng cười đùa, giai nhân tài tử. Nhưng khi trở lại, ngài thấy cảnh máu me, thương tích của một trận hỗn chiến. Nguyên do chỉ vì một cô gái đẹp, những lời tán tỉnh, rồi xúc phạm nhau, rồi đánh nhau. Đức Phật từ đó dạy:

"Hỷ và ái sinh buồn, hỷ và ái sinh sợ. Ai thoát khỏi hỷ ái chẳng sợ chẳng buồn lo."

Niềm vui – động lực và cũng là cạm bẫy

Ai trong chúng ta cũng cần niềm vui. Vui, mừng là động lực sống. Nhưng không phải niềm vui nào cũng lành mạnh. Có niềm vui vì thành công – thành công chính đáng thì tốt, nhưng nếu niềm vui đó nảy sinh từ sự hơn thua, từ bản ngã tự phụ, thì đó chính là mầm mống của khổ đau.

Thầy Thích Chân Quang kể về những người vui khi đội bóng mình thần tượng thắng, dù mình không đá trái nào. Niềm vui ấy là vì "mình hơn người". Hoặc một học sinh vui vì điểm cao hơn bạn, một doanh nhân vui vì vượt mặt đối thủ. Những niềm vui ẩn chứa tham, sân, si, theo lời thầy: "Cái mừng đó là mừng vì mình hơn người. Những cái đó nó ẩn chứa một cái thảm kịch của nhân loại cái sự hơn thua đó."

Thậm chí, có người còn vui khi thấy người khác đau khổ. Thầy kể chuyện cô giáo dạy trẻ làm việc thiện, và một học trò khoe: sáng nay cả nhóm "đưa" một bà già qua đường. Hóa ra họ kéo lê bà, đẩy bà ngã, bà kêu khóc và họ cười. Ai nghe cũng thấy mình không tệ như vậy, nhưng thầy phân tích: khi thấy ai xui xẻo, ta có cười thầm? đó chính là mầm mống của bản ngã, của sự thờ ơ, nhẫn tâm.

Niềm vui chân chính – vui khi người khác thành công

Vậy niềm vui nào mới đáng để ta nuôi dưỡng? Đó là niềm vui khi thấy người khác thành công, hơn mình. Thầy dạy: "Khi mình thấy người khác thành công mình mừng. Cái mừng này làm cho cuộc đời tốt lên..." Đây là cột mốc đưa ta vào cõi thánh. Vì sao khó? Vì bản ngã luôn ganh tỵ.

Thầy ví dụ: hai nhà hàng xóm cùng ở nhà trệt, bỗng một ngày người kia có tiền xây nhà cao tầng. Lòng mình thắt lại một chút. Niềm vui duy nhất mà ta cần kiến tạo là vui mừng cho người khác, dù họ hơn mình. Khi mình hơn, mình không kiêu mạn; khi mình thua, mình không ganh tỵ. Đó là thực hành ly hỷ.

Thầy cũng chia sẻ: "Niềm vui của thầy không phải vì Phật tử nghe băng đĩa thầy, mà vì thấy Phật tử sống tốt hơn, yêu thương nhau hơn." Đó là niềm vui của chư Phật, của người lãnh đạo, của tất cả những ai tâm hướng thiện.

Ái – sức mạnh cần được kiểm soát

Hỷ là mừng; Ái là dục ái, đặc biệt là ái luyến nam nữ. Nội tiết tố sinh dục kích hoạt tự nhiên khi đến tuổi. Điểm khác biệt giữa con người và thú vật không phải là không có ham muốn, mà là có ý chí kiềm chế. Thầy nói rõ: "Con người khác với con vật chỗ kiềm chế này."

Khi nội tiết tố thúc đẩy, ta bị hấp dẫn, nhưng ta có thể dùng lý trí, đạo đức, luân lý để dừng lại. Nếu không, ta trở thành loài thú. Niềm vui thỏa mãn giác quan sẽ dẫn đến đau khổ, tan rã gia đình, xã hội loạn lạc.

Giáo dục đúng – giáo dục kiềm chế

Thầy cảnh báo về những bài báo kêu gọi mở đường cho thanh niên sinh hoạt tình dục thoải mái. Thầy gọi đó là "giết tiêu cả thế giới" vì nó đẩy con người vào vũng lầy. Giáo dục giới tính đúng đắn không phải là dạy cách thỏa mãn, mà là dạy kiềm chế, biết dằn lòng. Sự kiềm chế đó là giá trị cao quý của con người.

Thầy cũng phê phán lối giáo dục đề cao cái tôi thái quá, làm hỏng bản chất tốt đẹp của Đông Phương. Khi con cái hỗn xược, coi thường cha mẹ, xã hội sẽ suy tàn. Ta phải cầu nguyện để có đủ sức mạnh giữ gìn luân lý, nâng cao giá trị nhân phẩm, chứ không chán nản.

Vượt thoát hỷ ái – con đường của bậc thánh

Vượt qua hỷ ái không dễ. Trong Phật giáo, cần chứng đạt Tam quả A-na-hàm để diệt trừ ái dục hoàn toàn. Nhưng chúng ta có thể bắt đầu từ những bước nhỏ mỗi ngày: quan sát tâm mình, đặt niềm vui trên nền tảng từ bi và trí tuệ. Thầy dạy: "Để vượt qua được cái ái này thì phải chứng tới tam quả a na hàm." Nhưng nếu không thể chứng quả ngay, ta có thể từng bước buông bỏ dần.

Đức Phật cho chúng ta bài học quý giá: niềm vui không xấu, nhưng nếu niềm vui gắn với ái và bản ngã, ắt sinh lo sợ. Hãy sống với niềm vui của buông xả, niềm vui của cảm thông, niềm vui của sự tỉnh thức. Khi đó, ta mới thật sự an nhiên, không lo, không sợ.