Hãy là con tuấn mã giữa đàn ngựa hèn

Trong một khu rừng vắng, có hai vị tỳ kheo cùng tu tập. Một vị tinh cần, một vị giải đãi. Vị tinh cần luôn dành thời gian tọa thiền, nhập định. Vị kia thì lấy cớ trời lạnh, đốt củi sưởi ấm, rủ bạn nói chuyện lan man. Khi Đức Phật ghé thăm, vị lười biếng vội cướp lời khoe mình tinh tấn, nhưng Phật biết tất cả. Phật nghiêm mặt quở và chỉ vào vị siêng năng: “Người này mới là con của ta.” Rồi Phật dạy bài kệ:

“Tin cần giữa phóng vật, tỉnh thức giữa lầm mê. Người trí như tuấn mã bỏ sau con ngựa hèn.”

Bài kệ ngắn ngủi ấy lại mở ra một định nghĩa sâu sắc về trí tuệ. Thầy Thích Chân Quang giảng rằng, người có trí không phải là người nói hay, tranh luận giỏi, mà là người biết tinh cần và tỉnh thức giữa một thế gian đầy lười biếng và sai lầm.

Bài kệ ngắn, ý nghĩa lớn

Đức Phật dùng hình ảnh con tuấn mã – con ngựa đẹp, mạnh mẽ, chạy nhanh và bền bỉ – để ví với người trí. Người trí không dừng lại, không phí phạm, như con tuấn mã vượt xa con ngựa hèn. Thầy Chân Quang nhấn mạnh:

“Cái người nào mà có trí tuệ thì buộc người đó phải luôn luôn siêng năng và tỉnh thức.”

Hai câu đầu của bài kệ nói lên thái độ sống của người trí: giữa đám đông phóng dật, họ vẫn tinh cần; giữa thế giới lầm mê, họ vẫn tỉnh thức. Đây chính là yếu tố của trí tuệ theo lời Phật.

Trí tuệ không phải là ăn nói giỏi

Chúng ta thường nhầm tưởng trí tuệ là khả năng biện luận, là những lời nói hay ho. Nhưng Phật định nghĩa khác hẳn. Thầy Chân Quang giải thích:

“Cái đánh giá cái trí tuệ của một người là nhìn coi cái thời gian người đó sử dụng có hết hay chưa hay là người đó không biết làm gì. Có thời gian mà không biết làm gì thì không phải người trí tuệ. Đó là người lười biến không có trí tuệ, không biết sử dụng thời gian của mình có là không trí tuệ.”

Người mới biết đạo thường thích nói, thích chia sẻ về những điều Phật dạy. Điều đó không sai, nhưng đừng lầm tưởng đó là trí tuệ. Trí tuệ thật sự là cách bạn sống, cách bạn dùng mỗi giờ mỗi phút của đời mình.

Tỉnh thức giữa lầm mê

Thầy Chân Quang phân biệt “tỉnh thức” với “tỉnh giác”. Tỉnh giác là trạng thái của thiền định, còn tỉnh thức là một thái độ tỉnh táo trong cuộc sống hằng ngày. Tỉnh thức có hai nghĩa: không phạm sai lầm và không đắm say hưởng thụ.

Ví dụ, khi có người rủ ta bỏ việc nghe pháp để đi nhậu, nếu ta xiêu lòng, ta đã đánh mất sự tỉnh thức. Ngược lại, cũng có người đưa ta giữ 100 cây vàng, rồi biền biệt mất tin. Nếu ta nảy ý muốn chiếm đoạt, ta phạm sai lầm. Một người tỉnh thức sẽ nghĩ đến việc giữ trọn tài sản cho con cháu họ, hoặc dùng cả số vàng ấy để làm công đức hồi hướng cho người ấy. Chính trong những lúc khó xử như vậy, ta giữ vững đạo lý mà không để tham, sân, si chi phối, đó chính là tỉnh thức.

Người trí luôn thấy việc để làm

Một ngày có 24 giờ. Nếu bạn thấy ngày dài thườn thượt và không biết làm gì, thì bạn cần tự vấn lại. Người trí không bao giờ hết việc. Họ biết cách lấp đầy thời gian bằng việc làm phước, học hỏi, tu tập. Khi chưa biết đạo, dường như chỉ có đi làm và về nhà; nhưng khi hiểu đạo, ta thấy vô số việc phải làm: lạy Phật, ngồi thiền, tụng kinh, thăm người bệnh, chia sẻ pháp, học thêm ngoại ngữ… Tất cả đều là những việc không bao giờ thừa.

Có một câu chuyện về một vị sư trông rất bẩn thỉu. Mọi người khuyên ông tắm rửa, ông chỉ cười nói: “Em không có thì giờ ở không.” Người ta tưởng ông lười biếng, nhưng thật ra ông luôn giữ tâm mình trong chánh niệm, không một sát na sơ hở. Kể cả khi đi đứng, nằm ngồi, ông vẫn tỉnh thức. Đức đó của người tinh tấn là không để thời gian trôi qua vô nghĩa. Thầy Chân Quang dạy:

“Chúng ta sử dụng thời gian không có một sát na phí phạm thì ta bắt đầu là con của Phật, là con tuấn mã mà Phật khen ngợi.”

Dĩ nhiên, cần phân biệt giữa “thất nghiệp” và “giải đãi”. Thất nghiệp là không có ai tuyển dụng, hay sản phẩm làm ra không ai mua, đó là vấn đề phước duyên. Còn giải đãi là không biết làm gì, đó là vấn đề trí tuệ. Dù thất nghiệp, người trí vẫn tìm việc làm phước, trau dồi kiến thức, để chuyển nghiệp và trở nên xứng đáng được trọng dụng.

Hãy là con tuấn mã

Hôm nay, hãy tự hỏi: tôi đang sử dụng thời gian của mình như thế nào? Tôi có đang dành thời gian cho thiền định? Nếu chưa, hãy bắt đầu ngay từ hôm nay. Từ bây giờ cho đến một tháng sau, hãy kiểm điểm lại để không còn bỏ phí bất kỳ khoảnh khắc nào. Đời sống luôn có những lúc căng thẳng, vì vậy hễ có thời gian trống, hãy tranh thủ ngồi thiền, buông lỏng thân tâm, theo dõi hơi thở. Khi tâm an tĩnh, ta sẽ thấy rõ những lầm lỗi trước đây và tăng trưởng tuệ giác.

Nguyện cho mỗi chúng ta đều trở thành con tuấn mã, bỏ xa đàn ngựa hèn, tinh cần và tỉnh thức trên con đường giác ngộ.