Đúng và Sai: Ranh Giới Tưởng Chừng Rõ Ràng Mà Lại Mong Manh

Bạn đã bao giờ đứng giữa hai lựa chọn, một bên tưởng chừng đúng, một bên tưởng chừng sai, mà vẫn cảm thấy băn khoăn? Đúng và sai – chỉ hai chữ đơn giản, nhưng lại là cặp đối lập gay gắt nhất trong cuộc đời. Từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, chúng ta đã bị áp lực phải làm đúng, không được sai. Nhưng bước vào đời, vào đạo, mọi thứ lại trở nên phức tạp hơn nhiều.

Đúng và sai – cặp đối lập không cho phép ta chọn

Khi làm toán, chỉ được phép đúng; khi học ngữ pháp, chỉ được phép đúng. Sai là mất điểm. Lớn lên, chúng ta phải sống đúng chuẩn mực của con người, tránh những gì sai với đạo lý. Khi bước vào cửa Phật, chúng ta lại gặp chánh kiến và tà kiến ngay từ đầu. Đức Phật buộc ta phải đi trên con đường đúng, không được đi đường sai. Thầy Thích Chân Quang nhấn mạnh:

“Khi chúng ta sống trên đời này thì chúng ta chỉ được quyền tìm con đường chánh, con đường đúng để đi và không ai dám cho phép mình đi vào con đường tà.”

Đơn giản là vậy! Nhưng chờ đã – nếu chuyện đúng sai rõ ràng đến thế, thì tại sao chúng ta vẫn thấy khó xử? Bởi vì việc đánh giá ai đúng, ai sai không bao giờ là việc dễ dàng.

Đánh giá đúng sai – chuyện dễ rơi vào chủ quan

Thầy Chân Quang đưa ra một ví dụ rất đời: thấy người khác sống rộng rãi, hay bố thí, ta vội nghĩ là họ đúng. Nhưng nếu họ tiêu một đêm vài trăm đô trong nhà hàng, bo cho cô tiếp viên cả trăm đô, mà thờ ơ với người nghèo trong xóm, thì có đúng là rộng rãi không? Vậy đó, nhìn bề ngoài ta có thể phán đoán sai. Ngay cả việc người tu thiền nhập định, ta cũng không đủ thẩm quyền để biết đó là chánh định hay tà định. Thầy nói:

“Cái việc mà đánh giá đúng sai là một điều hết sức khó, hết sức tế nhị, không dễ làm mà dễ bị rơi vào chủ quan.”

Đức Phật còn ví việc phán quyết đúng sai của con người như con rồng uốn mình nhảy múa – lúc lên cao, lúc xuống thấp, không cố định. Hôm nay khen đúng, mai lại chê sai; mai tôn vinh, ngày sau lại bảo là tà. Sự phán xét ấy mong manh và không đáng tin cậy. Chính vì vậy, trước khi khép ai đó vào khuôn đúng sai, chúng ta cần có lòng bao dung. Bởi lẽ:

“Cái gì đúng sai nó hay lẫn trong cùng một chỗ. Họ tu theo cách đó nó có cái đúng cái sai của nó. Trong cái sai coi chừng có cái đúng rỗng.”

Người tu theo pháp môn khác, chưa chắc đã tà; người đi tụng đám, chưa chắc đã không có mặt tích cực. Chúng ta cần nhìn nhiều mặt trước khi kết luận.

Tiêu chuẩn thứ nhất: quy luật khách quan của khoa học

Vậy dựa vào đâu để đánh giá đúng sai? Thầy đưa ra hai tiêu chuẩn. Đầu tiên là những quy luật khách quan – những quy luật khoa học đã được kiểm chứng: hai cộng hai luôn là bốn, nước đông đặc ở 0 độ C dưới áp suất tiêu chuẩn. Những quy luật này vĩnh cửu và không ai bắt bẻ được. Nhưng khoa học chân chính lại rất khiêm tốn. Nhà bác học Newton từng nói:

“Những điều mà tôi biết như là một giọt nước, còn những điều tôi chưa biết là cả một đại dương.”

Khoa học không dám phủ nhận những gì chưa khám phá. Càng hiểu biết, con người càng thấy mình nhỏ bé. Chính vì vậy, những lĩnh vực tâm linh như luân hồi, nhân quả tuy chưa được khoa học chứng minh, nhưng các nhà khoa học chân chính cũng không dám vội bác bỏ. Họ luôn để ngỏ khả năng một ngày nào đó sẽ tìm ra quy luật.

Tiêu chuẩn thứ hai: quan niệm truyền thống – dễ áp đặt và chủ quan

Khi không có quy luật khách quan để dựa vào, con người thường vin vào phong tục, tập quán của xã hội. Nhưng mỗi nền văn hóa lại có quan niệm đúng sai hoàn toàn khác nhau. Ở Ấn Độ, phân biệt giai cấp là điều bình thường, họ tin rằng thứ tự đó nằm trong dòng máu. Họ xuống sông Hằng tắm, nhưng bên cạnh có cả một cái xác trương sình nổi lềnh phềnh mà họ vẫn vốc nước uống. Đối với người Việt mình, điều đó thật không thể chấp nhận được. Thầy cũng không ngần ngại nói về sự xâm lăng văn hóa của Tây phương:

“Nhiều khi chúng ta không cần cổ vũ cho tự do tín dục, chỉ cần treo những bức hình đó thôi thì qua 10 năm sau xã hội khác rồi.”

Chúng ta đang bị Tây phương hóa, từ lối sống đến những hình ảnh phản cảm trên đường phố. Người Hồi giáo bảo vệ thuần phong mỹ tục của họ quyết liệt, còn chúng ta lại dễ dàng chấp nhận. Đây là một điều đáng lo ngại. Nhưng dù vậy, cũng có những giá trị bền vững như lòng hiếu thảo ở Đông phương – cái mà không một xã hội nào có thể xem thường.

Khát khao tìm lẽ phải

Dù cho việc phán quyết đúng sai khó khăn đến đâu, con người vẫn luôn khao khát tìm thấy chân lý. Đó là điều đáng quý. Điều đáng sợ không phải là có thể sai, mà là không còn muốn tìm đúng. Thầy nhắc rằng những người chỉ sống hưởng thụ, vùi đầu trong tiền bạc, không cần đạo lý – họ mới là người đáng lo nhất.

“Còn như chúng ta vậy đã biết mà từ bỏ những cuộc vui bên ngoài mà đến chùa nghe pháp đã là cái rất quý rồi.”

Mỗi lần ngồi xuống lắng nghe pháp, mỗi lần tự vấn mình trong im lặng, ta đang bước đi trên con đường tìm lẽ phải. Không cần vội vàng phán xét ai đúng ai sai. Hãy dũng cảm nhìn lại chính mình, nuôi lớn lòng bao dung, và kiên trì tìm kiếm sự thật – bởi vì sự thật cuối cùng sẽ dẫn ta đến niềm an lạc và hạnh phúc.