Đừng để 'thái quá' hay 'bất cập' làm hỏng cuộc đời bạn

Chắc hẳn ai trong chúng ta cũng từng nghe bác sĩ dặn: "Uống kháng sinh đủ liều 3 ngày, không được dừng sớm cũng không được uống lâu hơn." Thế nhưng, có bao giờ bạn tự hỏi: vì sao phải vừa đủ? Vì sao thái quá và bất cập đều có hại?

Cuộc sống không khác gì viên thuốc ấy. Có những lúc ta nhiệt tình quá hóa ra phá hỏng mọi việc. Có những lúc ta chần chừ, thiếu đi một chút lại khiến kết quả không thể trọn vẹn. Trong bài giảng "Thái quá và bất cập", Thầy Thích Chân Quang đã mở ra một góc nhìn tinh tế: sự khôn ngoan không nằm ở việc nhiều hay ít, mà ở chỗ biết giữ mức vừa đủ.

Thái quá và bất cập: Nỗi nguy hiểm tiềm ẩn

Thầy định nghĩa đơn giản mà sâu sắc:

"Thái hóa nghĩa là nhiều hơn cái sự cần thiết. Trong khi bất cập lại là chưa đủ so với sự cần thiết."

Hãy nhìn vào ví dụ của Thầy về việc dùng kháng sinh. Bác sĩ bảo uống đủ 3 ngày, nhưng vì sợ bệnh tái phát, người ta uống luôn 6 ngày – đó là thái quá. Cơ thể vốn đã hết bệnh, còn chịu thêm tác hại của thuốc. Ngược lại, uống đến ngày thứ hai thấy hết sốt liền dừng – đó là bất cập. Vi khuẩn chưa chết hẳn, đến khi tỉnh lại chúng đã lờn thuốc, khiến lần chữa trị sau cực khổ và nguy hiểm hơn.

"Uống cái 3 ngày đó là vừa đủ. Nhưng mà nếu 3 ngày hết rồi mà mình sợ bệnh quá đó mình làm luôn 6 ngày thì gọi là thái quá."

Chuyện ấy chỉ là một nét chấm phá. Còn trong cuộc sống, biết bao phen ta hành động theo một trong hai cực: hoặc hăng hái quá đà, hoặc lơ là thiếu sót.

Giữa yêu thương và nghiêm khắc: Chuyện dạy con

Trong việc nuôi dạy con, thái quá và bất cập càng dễ nhìn thấy. Nếu cha mẹ thiên về chiều chuộng, con sẽ sinh hư. Nhưng nếu lúc nào cũng nghiêm khắc, con có thể xa lánh, thậm chí bỏ nhà. Thầy chỉ ra:

"Nếu mà mình thiên về cái thương yêu triều mến, chiều chuộng thì con sẽ rất là dễ hư... Nhưng mà nếu lúc nào cũng nghiêm vì sợ con hư nên lúc nào cũng nghiêm khắc rầy la thì... nó có thể bỏ nhà nó ra đi."

Vì vậy, người cha mẹ khôn ngoan biết lúc con ngoan thì bày tỏ thương yêu, lúc con hư thì phải nghiêm khắc. Cái chừng mực ấy phụ thuộc vào tình huống và đứa trẻ cụ thể. Đó là trí tuệ, không phải công thức cứng nhắc.

Trong đạo Phật: Mộ đạo đúng mức

Người cư sĩ nên mộ đạo, nhưng cũng phải coi chừng thái quá. Nếu chỉ biết chùa mà bỏ bê gia đình, gây phiền cho mọi người, thì lòng tốt lại trở thành điều tệ hại. Ngược lại, nếu lơ là với chùa, đạo tâm sẽ lui sụt. Thầy nói đến sự tự giác của Phật giáo:

"Trong đạo Phật của mình á thì không có cái gọi là bắt buộc... Nhưng mà chính vì cái tự giác này đó cho nên đạo Phật nhiều khi phát triển rất là chậm mà chỉ phát triển được nơi những người có trí tuệ, có thiện căn."

Người trí tuệ tự biết nên đến chùa để nuôi dưỡng tâm đạo, nhưng cũng biết giữ bổn phận với cuộc đời. Vừa đủ là khéo léo như vậy.

Năm cấp độ giáo dục: Từ lời nhắc đến hình phạt

Mỗi người có mức độ cảm nhận khác nhau. Thầy phân loại ra sáu hạng, ứng với sáu biện pháp:

• Người trí tuệ: chỉ cần một ánh mắt, một lời nhẹ nhàng là biết lỗi.
• Người mức khá: phải trừng mắt, nghiêm mặt mới hiểu.
• Người mức trung: phải rầy la gay gắt.
• Người cứng đầu: phải dùng đến đòn roi, nhưng cẩn thận tránh thái quá.
• Người hung hăng, gây tội ác: phải cách ly, giam giữ, thậm chí tù tội.

Tất cả đều nhằm một mục tiêu: Uốn nắn người sai về đúng, nhưng tùy theo từng người mà sử dụng phương pháp thích hợp.

"Đừng bao giờ chủ quan với một cái phương pháp giáo dục duy nhất mà cho là hiệu quả với tất cả mọi người."

Sống vừa chừng là trí tuệ

Thầy Thích Chân Quang khuyên chúng ta hãy lưu tâm đến mọi thái độ, mọi việc làm để làm sao cho nó chuẩn nhất. Dù là trong đối nhân xử thế, trong gia đình, trong tu tập, hay trong cách chăm sóc chính mình, tất cả đều cần một sự cân bằng. Không phiêu lưu nhưng lâu dài, không mãnh liệt mà tinh tế.

Bạn có nhận ra mình đang nghiêng về thái quá hay bất cập trong chuyện gì không? Thử một lần sống "vừa đủ", bạn sẽ thấy cuộc đời nhẹ nhàng và có kết quả hơn rất nhiều.

Hôm nay, từ những việc nhỏ nhất như khoảng cách khi chào hỏi, giữ một lời nói nhẹ, hay cho con một cái ôm khi con ngoan... hãy thực hành sự vừa chừng. Đó là con đường của trí tuệ và hạnh phúc.