Có và Không Trong Con Mắt Bồ Tát: Lời Giảng Giải Mở Lối An Nhiên

Bạn đã bao giờ nghe câu Sắc tức thị không mà thấy rối trí? Khi nhìn vào cuộc sống, có lúc ta bận rộn với hàng trăm mối quan hệ, nhưng sâu thẳm lại cảm thấy trống rỗng. Thầy Thích Chân Quang trong bài giảng về Bồ Tát và Pháp Không, Pháp Có đã mở ra một lối nhìn vừa sâu sắc vừa dễ thương, giúp ta thấy rõ cái có và cái không không hề tách rời. Hôm nay, chúng ta cùng bước vào thế giới của Bồ Tát để học lại cách nhìn này.

Bốn câu thần chú: Có tức là không, không tức là có

Bài giảng mở đầu bằng một câu hơi rắc rối: Có tức là không, không tức là có, có rồi thành không, không rồi thành có. Thầy cười bảo chỉ cần thuộc bốn câu này là đã có thể nổ với người khác. Nhưng hiểu sâu xa thì đây chính là cánh cửa dẫn vào trung đạo.

Có tức là không nghĩa là ngay khi vạn vật đang hiện diện thế này, đang hiện hữu thế này, ta đã thấy cái sự trống rỗng của nó ngay nó đang có mà nó trống rỗng, nó vô nghĩa.

Điều này nghe có vẻ đau lòng nhưng thực tế nuôi dưỡng trí tuệ. Hãy nhìn một người thân: họ là con, là cha, là vợ, là chồng, là giám đốc, là công nhân. Vậy mà khi bệnh tật đến, mọi vai trò tan biến, chỉ còn lại một thân xác mong manh. Thầy chỉ rõ:

Rút lại nơi con người đó còn cái gì giá trị nhất? Chỉ là nỗi khổ đau.

Nếu thấu được điều này, ta sẽ nhẹ lòng khi phải đối mặt với mất mát, vì vạn vật vốn dĩ không có tự tánh bền vững.

Có tức là không: Nhìn xuyên qua sự hiện hữu

Thầy nhấn mạnh: để thấy được cái có tức là không, ta cần mở con mắt tuệ. Khi chưa có, ta cứ tưởng mọi thứ chắc chắn. Nhưng một khi nhìn kỹ, ta nhận ra thân thể rồi cũng già, danh vọng rồi cũng tàn. Đức Phật đã dạy ngay tại vườn Nai: hiểu nỗi khổ là bước đầu để thoát khổ. Thầy nói:

Con người nhìn cho kỹ bản chất sự tồn tại của con người là trống rỗng và vô nghĩa. Chỉ còn lại tất cả chúng ta bình đẳng với nhau trong ý nghĩa của khổ đau.

Khi chấp nhận cả hai mặt này, tâm ta trở nên tự tại. Giàu không vui mừng quá, nghèo không sầu não. Vì ta biết tài sản rồi sẽ đi, tình người rồi sẽ đổi thay. Đó là nền tảng của sự sống an nhiên.

Không tức là có: Khi hư vô chứa đầy tiềm năng

Trong một cái thùng rỗng, nếu rút hết không khí, có hoàn toàn trống không? Thầy hỏi vui, rồi trả lời: vẫn còn trường hấp dẫn của trái đất, còn rất nhiều loại trường khác. Từ các trường này, vật chất và thế giới hình thành. Thầy khẳng định:

Trong vũ trụ này không có cái gì tuyệt đối không và cũng không có cái gì tuyệt đối có.

Điều này dẫn đến một bài học thú vị: từ một lời đồn đại, một cục đá có thể trở thành nơi thần ngự. Khi nhiều người tin tưởng, chư thiên sẽ ứng hiện để giữ niềm tin ấy. Thầy dẫn chứng:

Vì tấm lòng của các vị thần thánh ở trên cao không nở phụ cái niềm tin của con người.

Đạo Phật cũng vậy. Tên gọi của một vị Bồ Tát có thể không có trong lịch sử, nhưng khi cả triệu người niệm, chư Phật sẽ ứng thân vào đó. Vì thế, việc tu tập không bao giờ vô ích. Như thầy nói:

Từ cái không mà thành cái có là như vậy. Đây là cái sự vi diệu của Phật giáo Đại thừa này.

Có rồi thành không: Lý vô thường của vạn vật

Vô thường là quy luật hiển nhiên: sinh ra, lớn lên, già bệnh, chết. Nhưng ít ai nhớ rằng vũ trụ cũng trải qua nhiều chu kỳ thành hoại. Thầy dẫn chứng từ các phát hiện khoa học: hóa thạch bánh xe 60 triệu năm, cán búa kim loại 150 triệu năm, cho thấy đã có nhiều nền văn minh trước chúng ta. Đức Phật biết rõ điều này. Thầy nói:

Cái có rồi thành không rồi không rồi thành có. Cũng vậy, chính cái hư vô mà ta buông sạch... ta sẽ thấy đó là nơi bắt đầu của mọi điều.

Hiểu vô thường giúp ta không đắm trước, nhưng cũng không bi quan. Vì từ cái không, vẫn có thể sinh ra cái có mới. Mỗi mất mát là một cơ hội để bắt đầu.

Không rồi thành có: Duyên khởi từ một niệm

Một hành động nhỏ có thể dẫn đến kết quả to lớn. Thầy kể chuyện: một người đi ngang tượng Quan Âm, nghe giới thiệu về Bồ Tát, liền chấp tay xá vài ba xá. Từ chút niềm tin ấy, trải qua 200 kiếp, người ấy thành thánh. Ngược lại, ai cười chê tượng đất, cũng từ một lời nói mà xuống dần thành con giun. Thầy giải thích:

Mình khởi một cái tâm niệm thiện lành một cái, một bậc trí tuệ nhìn một cái nhúc nhích cái 200 kiếp sau chuyện gì sẽ xảy ra.

Bởi vậy, Bồ Tát thấu suốt nhân quả từ vô cùng. Mỗi suy nghĩ, lời nói, hành động của ta đều là hạt giống gieo vào đất. Đừng xem thường niệm nhỏ, vì nó có thể mở ra một tương lai vô lượng.

Bồ Tát giữa có và không: An nhiên tự tại

Nhờ thấy rõ có và không, Bồ Tát không còn bị bận tâm bởi thăng trầm. Khi được yêu thương, ngài biết ơn; khi bị ghét bỏ, ngài mỉm cười vì có thêm cơ hội tu tập. Thầy nói:

Chính vì Bồ Tát nhìn thấy cái có tức là không, lòng thanh thản, an vui, tự tại không vướng mắt, không bận lòng, đi qua một cuộc đời nhiều thăng trầm... Rất an nhiên.

Đó chính là hình ảnh sống động của người tu theo hạnh Bồ Tát: không phủ nhận cuộc đời, nhưng cũng không dính mắc. Như thầy hướng dẫn, hãy thực tập nhìn mọi sự vật với con mắt này trong từng giây phút. Chỉ khi đã có bề dày tu tập, ta mới giữ được sự tự tại giữa dòng đời.

Có và không chỉ là hai mặt của cùng một thực tại. Khi ta ý thức được điều này, ta không còn sợ hãi thiếu thốn, không còn đắm chìm trong giàu sang. Thầy Thích Chân Quang đã chỉ cho ta con đường giữa trung đạo: buông xả mà vẫn tích cực, rỗng lặng mà vẫn tràn đầy. Mong rằng bài giảng hôm nay là chút cam lồ nhỏ cho hành trình tu tập của bạn. Hãy bắt đầu ngay với một hơi thở nhẹ nhàng, nhìn lại cuộc đời mình với mắt Bồ Tát.