Chủ quan và khách quan: Đâu là lẽ thật?

Bạn đã bao giờ vội kết luận một ai đó chỉ vì một ánh mắt, một dáng vẻ? Có người đeo cặp, áo sơ mi trắng, ta vội cho là trí thức. Nhưng có khi, đó lại là một kẻ lừa đảo. Vậy đâu mới là sự thật? Bài giảng của TT. Thích Chân Quang về “Chủ quan và khách quan” giúp ta soi lại chính mình, để không vướng vào lưới thành kiến.

Chủ quan và khách quan là gì?

Trong cuộc sống, chủ quan và khách quan thường được nhắc đến trong hai ngữ cảnh. Khi nói về điều kiện thành công, chủ quan là nỗ lực bản thân, khách quan là hoàn cảnh bên ngoài. Nhưng khi nói về nhận thức, hai từ này lại mang ý nghĩa hoàn toàn khác. Chúng đều nằm ở bên trong mỗi người. Thầy Chân Quang giảng:

“Cái nhận định mà có tính cách chủ quan thì họ nhận định theo cái cảm nhận riêng, có thành kiến, có áp đặt.”

Còn khách quan là khi ta thoát khỏi thành kiến, ác cảm, thiện cảm, nhìn vấn đề đối chiếu nhiều mặt. Một nhận định chủ quan dễ dẫn ta đến hiểu lầm, còn khách quan giúp ta gần với lẽ phải hơn.

Kết luận vội vàng: Từ một cái chạy đến một phán xét

Giả sử bạn đang ngồi trong nhà, thấy một người chạy ào qua cửa. Bạn nghĩ ngay: “Chắc là kẻ trộm bị đuổi?” Đó là kết luận vội. Nhưng biết đâu họ đang chạy thể dục, hoặc đang cứu giúp ai đó? Thầy Chân Quang nhấn mạnh:

“Kết luận vội thì luôn luôn là sai lầm và chủ quan.”

Khi thiếu dữ kiện, ta không nên phán xét. Đừng để những ấn tượng cũ in vào lòng, trở thành cái khuôn áp đặt cho mọi sự. Càng lớn, ta càng cần cân nhắc kỹ trước khi nói lên ý kiến của mình.

Khi những lời dạy trở thành thành kiến

Có những câu nói nghe như chân lý, nhưng lại chỉ đúng trong một hoàn cảnh. Thầy kể: “Oan ức không cần bày tỏ vì bày tỏ là hèn nhát mà trả thù thì oán đối kéo dài.” Thầy đã giữ đúng điều đó, im lặng khi bị hiểu lầm. Nhưng một người thanh niên trí thức đã trách thầy: “Chính vì sự im lặng của thầy, niềm tin của gia đình con đã đổ vỡ. Nếu thầy nói một tiếng, họ đã vững tin.” Lúc đó thầy giật mình nhận ra:

“Có những đạo lý mà mình xem như một chân lý bất biến suốt đời coi chừng nó sai.”

Bài học là không có nguyên tắc cố định cho mọi trường hợp, phải xét đến bối cảnh, mục đích. Đừng để những lời dạy trở thành công thức cứng nhắc, mà phải sống với trí tuệ uyển chuyển.

Ác cảm và thiện cảm: Đừng để lăng kính màu che mắt

Thành kiến cũng đến từ ác cảm hay thiện cảm. Nghe ai đó nói xấu một người, ta có ác cảm. Khi gặp họ, thấy họ rót trà mời, ta lại nghĩ: “Khéo ngoại giao, hay thật.” Thực ra, họ chỉ chân thành. Thầy Chân Quang dạy:

“Khi thương thì trái ấu cũng tròn, khi ghét thì trái bồ hòn cũng vuông.”

Nếu để cảm xúc chi phối, ta không thể thấy đúng sai. Khách quan là lột bỏ những tấm kính màu để nhìn sự vật đúng như nó là. Hãy cho mình cơ hội tiếp xúc trước khi kết luận, và đừng vội tin vào lời đồn đại.

Tu tập để nhìn đời khách quan: Bắt đầu từ khiêm tốn

Làm sao để có cái nhìn khách quan? Bắt đầu từ sự khiêm tốn. Thầy nói:

“Cái khiêm tốn ban đầu là sự cần thiết, là dấu hiệu của trí tuệ.”

Hãy dám nghi ngờ chính ý nghĩ của mình. Ví dụ, bạn cho rằng thuốc tây hơn thuốc bắc. Thay vì khư khư giữ ý đó, hãy để ngỏ, tìm hiểu qua nhiều năm. Cuối cùng bạn có thể nhận ra mỗi loại đều có chỗ đứng. Những người càng kiêu ngạo càng chấp ý mình. Ngược lại, người khôn ngoan luôn hỏi lại: “Mình có đúng chưa?” Đó là bước đầu để đến với lẽ phải.

Bài giảng không phải để ta phủ nhận quan điểm của mình, mà để ta mở lòng. Khi ta bớt tin vào thành kiến, ta bớt tạo nghiệp. Khi ta nhìn đời khách quan, ta gần với chân lý hơn, và cũng gần với người hơn. Hãy tập khiêm tốn, lắng nghe, đối chiếu nhiều mặt. Đó là con đường thoát khỏi cái bẫy của chủ quan, để sống an nhiên và sáng suốt.