Biết ơn: Gốc rễ của đạo đức mà ít người chạm tới

Có bao giờ bạn tự hỏi: nếu không có ai giúp đỡ, cuộc đời bạn sẽ ra sao? Từ lúc chào đời, bạn đã nợ cha mẹ một món nợ không thể đong đếm. Nhưng biết ơn không chỉ dừng lại ở đó. Theo lời Thầy Thích Chân Quang, biết ơn chính là tính chất của đạo đức, là nền tảng của một nhân cách đẹp.

Biết ơn là tính chất của đạo đức

Trong cuộc sống, mỗi người là chủ nhân của chính mình, tự chịu trách nhiệm về cuộc đời mình. Đó là nguyên tắc. Nhưng khi ta gặp khó khăn, bệnh tật, hay đói khổ, có người chợt đến chia sẻ trách nhiệm đó với ta. Họ giúp ta. Lúc ấy, nếu ta quý trọng sự giúp đỡ, thì tâm lý ấy chính là biết ơn.

"Đáng lẽ mình phải tự lo cho mình, tự chịu trách nhiệm với mình... có người chợt đến chia sẻ trách nhiệm đó với mình, mình quý trọng sự giúp đỡ đó là biết ơn."

Biết ơn không chỉ là cảm xúc. Nó là một tính chất của đạo đức, vì nó dẫn ta đến việc trân trọng sự tử tế và từ đó ta cũng trở nên tử tế với người khác. Đạo đức, như định nghĩa, là những khuynh hướng tốt trong tâm được biểu lộ ra ngoài thành ứng xử tốt đẹp giữa người và người. Biết ơn chính là gốc rễ của những khuynh hướng đó.

Vô ơn – vết đen của tâm hồn

Ngược lại, người vô ơn là người không quý trọng sự giúp đỡ, không nhớ đến ân nhân. Họ coi sự tử tế là điều hiển nhiên. Khi không trân trọng lòng tốt, họ sẽ không bao giờ trở thành người tử tế. Vô ơn chính là sự phủ nhận đạo đức.

Thầy Chân Quang nhấn mạnh: nếu ta không ghi nhớ, không quan tâm đến sự giúp đỡ, thì ta cũng không trân trọng sự tử tế, và vì vậy ta sẽ không đối xử tử tế với ai. Đó là cái bẫy của vô ơn.

Cha mẹ – ân nghĩa không thể so sánh

Ơn lớn nhất ta chịu là của cha mẹ. Từ khi lọt lòng, cha mẹ đã nuôi dưỡng, chăm sóc ta từng ngày. Những hành động nhỏ nhặt như cho ăn, bồng ẩm, thay tã, dọn dẹp chất thải... tất cả lặp lại hàng ngàn lần. Có ai khác có thể làm như vậy cho ta?

"Từng cái lần bồng ẩm, từng cái lúc mình bệnh hoạn cha mẹ chăm sóc, đắp cho, đút cho mình từng cái muỗng cháo, từng sự thương yêu... cái ân nghĩa nó không so sánh được."

Nhưng nhiều người không thấm thía điều này, vì đi tu sớm hoặc vì tuổi thơ xa cách. Thầy nhắc: chỉ khi nào có con, ta mới hiểu thấu nỗi lo lắng của cha mẹ.

Trả ơn cha mẹ bằng cách cao quý nhất

Người thế gian trả ơn cha mẹ bằng sự chăm sóc. Nhưng người xuất gia, vì đã dấn thân tu hành, không thể làm thế. Họ trả ơn bằng cách chuyển hóa công lao của cha mẹ thành lợi ích cho tất cả chúng sinh. Làm cho công lao ấy không dừng lại ở một con người, mà lan tỏa ra muôn nơi.

Câu chuyện về Hòa thượng (Thầy kể lại) là một minh chứng cảm động: Một bà mẹ vì giận con mà đánh đuổi con đi, rồi suốt bao năm đi tìm trong nghèo khổ. Người con sau này xuất gia và đắc đạo. Khi bà mẹ qua đời, ngài biết bà sẽ được siêu sinh nhờ con mình. Ngài không cho bà biết sự thật khi bà còn sống, để giữ cho bà tâm khiêm hạ, tránh sự kiêu mạn sẽ khiến bà thối đọa.

"Ngài thấy cái hạnh phúc tìm lại được con không quý bằng giữ cho bà cái tâm khiêm hạ. Cái tâm khiêm hạ nó quý hơn những cái hạnh phúc tạm bờ nhỏ nhoi ngắn ngủi."

Đó là trí tuệ và đạo đức: biết hy sinh niềm vui trước mắt để giữ gìn sự tiến bộ lâu dài cho cha mẹ.

Những ân nghĩa khác: thầy cô, bạn bè, xã hội

Ngoài cha mẹ, ta còn chịu ơn anh chị em, bạn bè, hàng xóm. Nhưng đặc biệt là thầy cô. Theo quan niệm Á Đông, công ơn thầy cô còn lớn hơn cha mẹ, vì thầy cô cho ta tâm hồn, cho ta giá trị tinh thần. Cha mẹ cho thân thể, nhưng thầy cô dạy dỗ để ta trở thành người có tri thức, có đạo đức.

"Thầy cô cho chúng ta cái tâm hồn, cái giá trị của tinh thần mới lớn."

Bạn bè tốt cũng là ân nhân khi chia sẻ niềm vui nỗi buồn, nâng đỡ ta trong khó khăn. Và xã hội, đất nước, những người duy trì trật tự, cũng là những ơn sâu nặng. Sống trong tương quan ân nghĩa, ta nhận ra mình không đơn độc.

Biết ơn không phải là lời nói suông. Nó là hành động cụ thể: chỉ một câu cảm ơn, một lời hỏi thăm, một việc làm tử tế với người đã giúp ta. Hãy bắt đầu từ cha mẹ, thầy cô, bạn bè. Hãy để lòng biết ơn trở thành kim chỉ nam cho cuộc đời. Khi ta biết ơn, ta đang gieo trồng đạo đức cho chính mình và cho vạn người.