Bản ngã: Vừa là bế tắc, vừa là động lực để giải thoát

Bạn có bao giờ tự hỏi: Một người đã đắc đạo, tâm thanh tịnh, liệu còn bị luật nhân quả chi phối? Câu trả lời có thể không đơn giản như bạn nghĩ. Câu chuyện của ông già chồn trong thiền sử sẽ khiến bạn phải suy ngẫm.

Câu chuyện ông già chồn: Cái bẫy của tà kiến

Vào thời Đức Phật Ca Diếp, có một vị cao tăng đắc đạo. Một hôm, có vị tăng hỏi ngài: “Một người tu hành đắc đạo có còn bị nhân quả chi phối không?”. Ngài trả lời: “Không rơi vào nhân quả”. Vì câu trả lời sai lầm đó, vị cao tăng ấy đã đọa làm chồn suốt 500 đời, mãi không tìm ra lỗi của mình.

Cho đến khi gặp Thiền sư Hoài Hải Bá Trượng, ông già chồn mới hỏi lại câu ấy. Ngài Bá Trượng trả lời: “Bất muội nhân quả” – nghĩa là bậc đắc đạo hiểu rất rõ về nhân quả, chứ không phải là thoát khỏi nhân quả. Nghe xong, ông già chồn liền đại ngộ, thoát khỏi thân chồn.

“Bất muội nhân quả. Muội tức là mê mờ là không hiểu rõ. Là bậc đắc đạo là một người hiểu rất rõ về nhân quả.”

Vì sao phước lớn lại dễ sinh tà kiến?

Đức Phật dạy ví như một nắm muối bỏ vào cốc nước thì nước mặn chát, không dùng được; nhưng nếu bỏ vào dòng sông thì không ảnh hưởng gì. Cũng vậy, một người phước lớn có thể làm nhiều điều tội lỗi mà không thấy quả báo tức thì. Điều đó dễ khiến họ nghĩ rằng không có luật nhân quả.

Thầy Chân Quang chỉ rõ: “Chính vì phước lớn quá cũng gây ra tà kiến đáng sợ như vậy. Nhưng ta phước nhỏ nhỏ ta làm sai cái nó hiện ra liền. Nghĩa là ta biết có cái luật nhân quả chi phối mọi điều trong cuộc sống này.” Vì vậy, đừng vì phước lớn mà chủ quan, rời xa chân lý.

“Nhiều khi cái phước nhiều quá làm cho ta chủ quan. Mà khi ta chủ quan ta rời khỏi chân lý liền. Mà rời khỏi chân lý ta rơi vào tà kiến liền.”

Bản ngã: Bế tắc và động lực

Chúng ta tu tập để diệt trừ bản ngã, nhưng bản ngã lại là chính ta, không thể thoát ra ngoài nó. Thầy Chân Quang giải thích: “Bản ngã nó có hai cái đặc tính. Nó là sự bế tắc. Nó cũng là động lực để cho ta vượt lên cái bản ngã này.” Không có con đường nào khác ngoài con đường đi bằng đôi chân của chính mình – tức là từ bản ngã mà bước lên.

Điều này có nghĩa là không thể bỏ mặc bản ngã, mà phải biết cách sử dụng nó một cách trí tuệ. Mỗi khi ta thức dậy, ta vẫn có cái “tôi” để tu tập, để làm việc thiện, để tinh tấn. Chính bản ngã là động lực giúp ta chuyển hóa chính nó.

“Cả cái việc ta đang tu cũng là bản ngã. Nên chính cái bản ngã này đưa ta vào luân hồi sinh tử khổ đau. Nhưng cũng chính cái bản ngã này mở cho ta một con đường giác ngộ.”

Giữ tâm khiêm hạ để không bị chính phước mình đánh bại

Khi ta có phước báu, giàu sang, địa vị hoặc đạt được nhiều thành tựu tâm linh, rất dễ sinh tâm tự mãn và mất đi sự khiêm hạ. Thầy Chân Quang nhắc nhở các thiền sinh phải giữ vững ba tâm hạnh: tôn kính Phật tuyệt đối, từ bi yêu thương chúng sinh vô hạn, và tâm khiêm hạ tột cùng thấy mình như đất bụi. Tâm khiêm hạ là chìa khóa bảo vệ ta khỏi tà kiến.

“Giữ chặt cái tâm nhất là cái tâm thứ ba. Giữ cho chặt. Vì đến một ngày nào đó cái tâm thứ ba của chúng ta sẽ bị cái quả phúc ta đánh bay mất luôn.”

Mỗi ngày, mỗi giờ: Cân nhắc nhân quả

Thiền sư Bá Trượng dù đắc đạo, phước điền, nhưng vẫn giữ hạnh “một ngày không làm, một ngày không ăn”. Ngài muốn đền bù lại những gì mình đã thụ hưởng, không muốn ăn không ngồi rồi. Còn chúng ta, mỗi ngày đang thở, đang ăn, vậy mình đã làm được điều gì lợi ích cho đời chưa?

Hãy tập sống có trách nhiệm, luôn cân nhắc từng hành vi, lời nói, việc làm trong ánh sáng nhân quả. Đó là cách giữ cho tâm trí tỉnh thức và không rơi vào buông xuôi, vô trách nhiệm.

“Một người mà hiểu đạo có trí tuệ, cái đầu của họ là cái máy tính mà cân nhắc tội phước nhân quả. Lúc nào cái đầu họ vậy, cái luật nhân quả nằm trong đây. Từng hành vi, từng lời nói, từng công việc đều cân nhắc cái nhân quả.”

Mỗi ngày, hãy dành thời gian để nhìn lại mình, để thấy rằng bản ngã không chỉ là bế tắc mà còn là động lực nếu ta biết dùng. Tu tập không phải để trốn chạy cuộc đời, nhưng để sống cuộc đời trọn vẹn hơn, khiêm hạ hơn, và không quên rằng mọi thứ ta có đều đang được “tính sổ” bằng nhân quả. Hãy bắt đầu từ hôm nay, mỗi bước chân, mỗi hơi thở, là một cơ hội để buông bỏ cái ngã kiêu mạn và mở lòng với trí tuệ của Phật.