Bản năng: Vì sao bạn phải nghi ngờ chính mình?

Bạn có bao giờ tự hỏi: Vì sao một người hiền lành bỗng dưng gây ra tội ác? Hay vì sao chúng ta thường loay hoay trong những quyết định và cảm thấy có một sức mạnh nào đó thôi thúc mình làm điều mà mình biết là sai? Thầy Thích Chân Quang, trong bài giảng “Bản năng”, đã hé mở một góc nhìn sâu sắc: đó là sức mạnh của bản năng – những khuynh hướng tự nhiên được cài đặt ngay từ khi ta mới lọt lòng.

Bản năng là gì? Một chương trình được cài sẵn

Thầy Chân Quang định nghĩa rất rõ ràng: bản năng là những khuynh hướng tự nhiên trong tâm hồn ta. Nó không cần học, tự nhiên nó biết, tự nhiên nó có. Ví dụ như khi đói, ta muốn ăn. Đó là bản năng để duy trì sự sống. Nhưng bản năng ấy dường như đơn giản lại cực kỳ mãnh liệt.

“Bản năng là những khuynh hướng tự nhiên trong tâm hồn của ta. Những khuynh hướng tự nhiên có sẵn mà ta không cần phải học, tự nhiên nó biết, tự nhiên nó có gọi là bản năng.”

Sức mạnh khủng khiếp của bản năng

Hãy tưởng tượng một người rơi vào cơn đói khốc liệt: chỉ vì miếng ăn, họ chấp nhận làm tất cả những điều tồi tệ. Thầy Chân Quang cảnh báo: “Nếu ai đẩy ta vào cái đói khốc liệt thì ta sẽ thấy rằng chỉ vì miếng ăn ta chấp nhận làm tất cả những chuyện tồi bại, hư hỏng, tội lỗi.” Chuyện có thật, trong tù, người ta giết nhau chỉ để cướp một miếng ăn.

Không chỉ đói, bản năng ái dục cũng kinh khủng vô cùng. Ai cũng có, nhưng khi bị dồn nén hoặc bùng nổ, nó khiến người ta phạm tội ác không thể ngờ. Thầy kể về những ông cụ ngoài 70, 80 tuổi vẫn có những ham muốn thầm kín. “Con người hơn nhau ở chỗ có kiềm chế hay không chứ còn cái thích bí mật bên trong ai cũng còn cả.”

Con người hơn nhau ở chỗ biết kiềm chế

“Cái giá trị ta được gọi là một người đạo mạo là không phải vì người đó hết những điều xấu, chỉ bởi vì người đó đè nén được cái xấu xuống thôi.”

Nhớ giùm điều đó. Chúng ta thường trầm trồ những người có vẻ ngoài đạo mạo, nhưng thâm tâm họ cũng có những thôi thúc không khác gì ai. Sự khác biệt nằm ở khả năng quan sát và tiết chế. Nếu sống theo bản năng, ta dần rơi xuống cõi thú. Ngược lại, nếu biết dằn co, ta mới xứng đáng là con người.

Bản năng “biết” – trực giác

Bản năng không chỉ là tình cảm yêu ghét, mà còn là “biết” tự nhiên. Thầy dẫn chứng: Có những bà vợ nhìn bạn bè của chồng là đoán biết ngay ai tốt ai xấu, ai chơi được ai không. Đó là trực giác – một dạng bản năng của phái nữ. Mà trực giác này lại vô giá. Nếu chồng biết lắng nghe, may mắn biết mấy.

Tự do cũng là bản năng – Và một lời cảnh giác

Con người ai cũng thích tự do, muốn làm gì thì làm. Nhưng thầy nhắc: “Con người có một bản năng thích sống tự do, muốn làm gì thì làm. Và chính vì chiều theo cái bản năng tự do này mà các chủ thuyết chính trị đã ca ngợi tự do.”

Nhưng tự do có phải là giải thoát? Thầy mạnh mẽ phủ nhận. Giải thoát là trạng thái của bậc thánh, còn tự do chỉ là bản năng phàm phu. Thầy nhắc nhở: “Đừng nghĩ cái gì mình thích là cứ làm. Phải hết sức nghi ngờ những điều mình thích. Vì hầu hết những điều mình thích là do bản năng. Mà bản năng là con đường đi đến cõi thú.”

Tu tập để chuyển hóa

Vậy chúng ta phải làm gì? Thầy dạy: Hãy dùng lý trí, ý chí để quan sát và kiềm chế. Đó là con đường trở thành người, là nền tảng của mọi sự tu tập. Khi bản năng nổi lên, ta biết dừng lại, biết nghi ngờ, biết quay về với chánh niệm. Mỗi phút giây tỉnh thức như thế là một bước tiến trên đường đạo.

Hãy bắt đầu từ hôm nay. Trong những lựa chọn nhỏ nhất – thức dậy sớm, nhịn một câu nói, không làm theo cơn giận – chúng ta đang tập kiềm chế. Và mỗi lần kiềm chế thành công, chúng ta vượt lên bản năng, tiến dần đến bản chất vĩ đại của con người. Đó chính là sự giải thoát mà Đức Phật dạy.