Bạn đang ở lớp mấy trong lớp học thiền? – Điều kỳ diệu của Tứ Niệm Xứ

Bạn hãy tưởng tượng một chú bé học lớp 4, bỗng dưng mê mẩn với toán tích phân của lớp 12. Chú bé ôm sách đóng thùy, giải mãi không được bài nào, lại còn bị bè bạn chế giễu. Đáng lẽ, chú phải làm thật giỏi toán lớp 4 đã, rồi mới tiến lên lớp 5, lớp 6... Trong đạo lý tu tập cũng vậy. Đức Phật dạy Tứ Niệm Xứ là để chúng ta biết được sự thật – mà sự thật ấy bao gồm cả căn cơ thật của mình. Thế nhưng, nhiều người tu thiền lâu năm mà vẫn không tiến bộ, ham nghe những đạo lý cao siêu rồi tưởng mình cũng đã ở gần bờ giác. Họ dụng công sai, phí thời gian, có khi còn tạo thêm tội.

Sự thật giải phóng chúng ta

Pháp Tứ Niệm Xứ dạy chúng ta quán chiếu thân, thọ, tâm, pháp để thấy rõ sự thật. Sự thật ấy không chỉ là những gì bên ngoài, mà còn là sự thật về bản thân mình. Khi ta biết được trình độ thực tại của mình, ta sẽ biết cách đi, cách tu sao cho đúng, không còn loay hoay mãi mà không tiến. Thầy Thích Chân Quang nhấn mạnh:

Khi ta biết được sự thật về chính mình thì tự nhiên ta có cái lối đi, ta có sự giải thoát khỏi những cái bế tắc.

Một trong những sự thật quan trọng nhất là trình độ căn cơ hiện tại của chúng ta đang ở đâu. Cái biết này rất cần thiết để chúng ta không bị nhầm lẫn, không phí công tu tập, và cũng không phạm tội vì mơ tưởng quá cao.

Căn cơ rất quan trọng: Không ai giống ai

Giống như trong quân đội, một người lính mới vào mà cứ bắt chước cách cư xử của vị tướng, ra oai rầy la người khác, thì chuyện gì xảy ra? Chắc chắn là bị kỷ luật. Ngược lại, nếu anh làm tròn bổn phận của một người lính, chăm chỉ rèn luyện, giữ vững kỷ luật, thì từ từ anh sẽ được thăng tiến. Trong đạo cũng vậy, chúng ta không phải ai cũng có căn cơ giống nhau. Thực sự, có rất nhiều bậc, mỗi người mỗi khác, chứ không phải chỉ có hai bậc phàm và thánh như ta tưởng.

Ta thường nghe các thiền sư nói về vô ngã, về tứ thiền bát định, rồi tưởng rằng mình cũng có thể làm được như thế. Nhưng nếu ta không biết mình đang ở đâu, ta sẽ dụng công sai. Ví dụ, nếu thực sự căn cơ mình chỉ như học sinh lớp 4, nhưng ta cứ lấy toán tích phân ra giải, thì không bao giờ giải được. Điều đó khiến ta không tiến bộ nổi.

Hạ căn thứ nhất: Khi tà tư duy kéo ta xuống vực

Trình độ thấp nhất trong những người muốn tu thiền là hạ căn thứ nhất. Người này tuy có ước mơ thiền định, nhưng nghiệp nặng, phước ít, đạo đức còn rất kém. Khi ngồi thiền, tâm cực kỳ loạn động, và những ý nghĩ khởi lên thường là tà tư duy – những suy nghĩ sai lầm, bậy bạ, ác độc và không cần thiết. Bốn loại suy nghĩ ấy che lấp tâm, làm mất công phu, khiến hôn trầm, trạo cử. Họ ngồi chưa đếm được năm hơi thở là vọng tưởng đã cuốn phăng đi.

Cái lõi của thiền định là hơi thở.

Nhưng với hạ căn thứ nhất, họ chưa thể nào giữ được hơi thở. Họ chỉ cần không nghĩ bậy là một chiến thắng lớn. Nếu tu vượt mức, còn có thể phát điên vì tà tư duy chồng chất. Vì vậy, họ rất cần một vị thiện hữu tri thức kèm cặp, thương yêu, nhắc nhở. Họ cần phải lễ Phật sám hối, làm việc phước, tập nhẫn nhục trong nghịch cảnh, và quan trọng là chuyển hoá tà tư duy thành chánh tư duy. Đừng vội mơ ước vào định, chỉ cần giữ tâm đừng khởi điều xấu là quý rồi.

Hạ căn thứ hai: Vọng tưởng nhẹ hơn, nhưng vẫn chưa vào định

Người hạ căn thứ hai cũng muốn tu thiền, nhưng tâm khó nhiếp. Họ ngồi chưa lâu là đã quên thân, quên hơi thở, bị vọng tưởng dẫn đi. Tuy nhiên, họ chỉ rơi vào suy nghĩ không cần thiết (những tạp niệm vẩn vơ), chứ không bị tà tư duy nặng nề như hạ căn thứ nhất. Họ cũng cần phải lễ Phật sám hối, tác ý ba tâm hạnh thường xuyên, và làm phước một cách chân thành. Ngồi thiền thì ráng ngồi, chịu đau chịu mỏi, dùng ý chí để giữ vững. Quan trọng nhất, họ cần chuyển đổi từ tà tư duy sang chánh tư duy theo năm điều sau:

• Tôn kính Phật tuyệt đối
• Từ bi yêu thương chúng sinh vô hạn
• Khiêm hạ tột cùng
• Nhắc rằng thân, tâm và thế giới này là vô thường
• Nhắc rằng thân tâm này là một khối tội lỗi

Khi ta tác ý năm điều này thường xuyên, phước báu bên trong tự động tăng lên. Khuôn mặt từ từ sẽ trở nên sáng sủa, hiền hòa, đẹp dai. Và đó là dấu hiệu của một người tu đúng.

Chiếc bè chánh tư duy và lời dạy của Đức Phật

Năm chánh tư duy ấy chính là chiếc bè giúp chúng ta vượt qua sông mê. Nhưng có một lời dạy rất quan trọng trong kinh Chiếc Bè:

Này các Tỳ Kheo, chánh pháp còn phải bỏ, huống là phi pháp.

Nếu hiểu sai, ta sẽ phỉ báng chánh pháp, tưởng rằng mọi giáo lý đều phải vứt bỏ. Nhưng thật ra, chánh pháp như chiếc bè. Khi đã qua sông, ta không thể ôm chiếc bè mà bước lên bờ. Cũng vậy, khi ta đã đủ duyên, ta cần buông bỏ ngay cả những tư duy về chánh pháp, để bước vào định. Tuy nhiên, bản chất của lòng tôn kính Phật, từ bi và khiêm hạ không bao giờ mất. Chỉ có cái lý luận, cái tư duy mới cần buông, chứ không phải buông cả đức tính tốt đẹp.

Hãy tự đánh giá lại căn cơ của mình

Bài giảng này mời gọi bạn dũng cảm đối diện với sự thật về mình. Đừng tự huyễn hoặc rằng mình đã là thượng căn, chỉ vì nghe nhiều lời dạy cao siêu. Hãy khiêm tốn nhìn lại: mình đang ở lớp mấy trong lớp học thiền? Dù bạn là hạ căn, trung căn hay thượng căn, điều quan trọng là bạn dám nhận diện và tu tập đúng với căn cơ của mình. Nhờ đó, sự tiến bộ sẽ xuất hiện và cuộc đời bạn sẽ có một mùa xuân thật sự, chứ không phải mùa xuân ảo tưởng. Hãy để mỗi ngày tu tập là một bước chân vững chắc trên con đường giác ngộ, bắt đầu từ nơi bạn đang đứng.