Vũ Lực: Anh hùng hay Ác nhân?

Hai con người, hai hoàn cảnh, đều giơ cao lưỡi gươm sắc bén. Một người đứng trên sông Bạch Đằng, gió river thổi bay cờ, ánh mắt quyết liệt nhìn về phía quân Nam Hán đang hùng hổ tiến vào. Ngô Quyền ra lệnh. Những chiếc cọc gỗ được đóng xuống lòng sông, chờ thủy triều rút để lộ ra những mũi nhọn. Khi quân giặc tràn vào, tàu chiến của chúng lao vào rừng cọc, bị xuyên thủng, chìm xuống, tan tác. Ngô Quyền dùng vũ lực — dùng mưu lược kết hợp sức mạnh — để đánh bại quân ngoại xâm, giành lại nền độc lập cho dân tộc. Cảm xúc của chúng ta? Tự hào, kính trọng. Ta gọi ông là "anh hùng".

Một cảnh khác, ở một con hẻm vắng, một thanh niên face méo mó vì cơn giận, tay lăm lăm con dao Thái Lan rút từ trong túi quần. Chỉ vì một câu chê bai trên bàn nhậu, hắn lao vào đâm người kia nằm gục, máu chảy lan trên nền đất. Chỉ vì một cuộc cãi vã nhỏ, hắn kết liễu một mạng người. Cảm xúc của chúng ta? Phẫn nộ, kinh hoàng. Ta gọi hắn là "thằng sát nhân", "khủng bố", "cái ác".

Cùng là sử dụng vũ lực. Cùng là hành động bạo lực. Nhưng tại sao một người được tôn vinh, kẻ kia bị lên án? Sự khác biệt nằm ở đâu?

Thầy ngồi giữa chánh điện, giọng trầm, chậm, như muốn mỗi lời in sâu vào tâm những người đệ tử:

"Vũ lực tự nó không có lỗi. Lỗi ở chỗ ta đã dùng nó vì mục đích gì. Nếu ta dùng vũ lực cho cá nhân, để thỏa mãn tham lam, chiếm đoạt, để giải tỏa cơn giận thù hận — đó gọi là bạo lực, là tàn ác, là khủng bố. Nhưng nếu ta dùng vũ lực để bảo vệ cộng đồng, bảo vệ cái chung, trong tình huống nguy cấp khi pháp luật không còn can thiệp được — lúc đó, vũ lực trở thành phẩm chất của anh hùng."

Một học trò hỏi lại, giọng đầy thắc mắc:

"Vậy thưa thầy, nếu một người có khả năng sử dụng vũ lực, có làm võ, có mang dao, làm sao để bảo đảm họ dùng nó đúng cách, không trở thành kẻ bạo lực?"

Thầy gật đầu, ánh mắt nghiêm trang:

"Đạo đức. Chỉ có đạo đức mới kiểm soát được vũ lực. Một người yếu đuối, không có khả năng chống trả, khi bị đe dọa, họ cười xòa, nhượng bộ — nhưng trong lòng là sự khiếp nhược, sợ hãi. Còn một người có khả năng vũ lực, khi gặp chuyện tương tự, họ cũng chọn tiếng nói ôn hòa, nhượng bộ — nhưng lần này, sự nhượng bộ đến từ một tâm hồn mạnh mẽ, biết kiềm chế. Sự khác biệt là ở đó."

Thầy nói tiếp, giọng nhấn mạnh:

"Nhưng người yếu đuối cũng dễ trở thành nhu nhược. Và nhu nhược là một tội lỗi của tâm hồn mà bậc thánh không bao giờ chấp nhận. Họ thua cũng ngẩng cao đầu mà thua, chứ không bao giờ bị khuất phục, sợ hãi. Đó là tư cách của bậc thánh. Còn bình thường, như chúng ta, phải vừa giữ lòng dũng cảm, vừa biết rèn luyện một ít vũ lực để hộ thân, để tinh thần mạnh mẽ lên."

Thầy nhìn quanh giảng đường, giọng trầm xuống:

"Vũ lực cần thiết để trang nghiêm tâm. Để tâm mình không bao giờ xuất hiện một giây phút phải sợ hãi, khiếp nhược trước bất kỳ thế lực nào. Giống như Khổng Tử nói: 'Uy vũ bất năng khuất'. Kẻ mạnh thế nào cũng không bao giờ làm ta khuất phục. Và cái tâm không sợ hãi đó chính là tâm đạo đức, tâm tự tại. Ta chỉ sợ một điều duy nhất trên đời — là mình làm sai lời Phật dạy. Ngoài ra, không sợ gì hết."

Câu chuyện về sự khác biệt giữa anh hùng và kẻ sát nhân không chỉ là lý thuyết. Nó là bài học về cách mỗi người cần tu tập, rèn luyện đạo đức để kiểm soát sức mạnh của mình, dù đó là sức mạnh cơ bắp, hay sức mạnh của lời nói, của quyền lực. Khi biết dùng sức mạnh vì lợi ích cộng đồng, ta trở thành anh hùng. Khi dùng nó vì bản thân, ta trở thành ác nhân.

Ý nghĩa câu chuyện

Vũ lực (sức mạnh cơ bắp) là năng lực trung tính, không tự có lỗi. Giá trị đạo đức của nó phụ thuộc hoàn toàn vào động cơ và mục đích sử dụng. Dùng vũ lực để thỏa mãn tham sân hận cá nhân, vượt pháp luật là bạo lực ác độc. Dùng nó để bảo vệ cộng đồng trong tình huống nguy cấp là anh hùng. Điều quan trọng là phải có đạo đức để kiểm soát và định hướng việc sử dụng sức mạnh. Đồng thời, mỗi người cần rèn luyện một khả năng phòng vệ tối thiểu để không rơi vào sự nhu nhược, yếu đuối — một khiếm khuyết của tâm hồn mà bậc thánh không chấp nhận. Mục đích cuối cùng của việc trang bị vũ lực là để "trang nghiêm tâm" — làm cho tâm không sợ hãi, sống tự tại và đạo đức.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang