Vòng xoáy luân hồi của một vị tỳ kheo

Buổi chiều hôm ấy, nắng vàng rải nhẹ trên con đường mòn dẫn vào làng. Một vị tỳ kheo, đệ tử của ngài Đại Ca Diếp, bước chân thong thả, tay ôm bình bát. Áo cà sa vàng sậm phủ kín thân, nhưng trong lòng ông, một nỗi nhớ nhà, nhớ những tháng ngày xưa cũ cứ chợt dâng lên. Ông đã tu chứng tới tứ thiền, có thần thông, nhưng chưa đắc một quả thánh nào. Hôm nay, ông ghé thăm người chú làm nghề kim hoàn.

Bước vào xưởng của chú, ông choáng ngợp. Những thỏi vàng óng ánh xếp đầy trên kệ, những chiếc vòng, chiếc nhẫn được chạm khắc tinh xảo lấp lánh dưới ánh đèn. Mùi kim loại hòa quyện với hương thơm của gỗ trầm, tạo nên một không khí giàu sang đến ngạt thở. Ông đứng lặng, mắt dán vào những món đồ trang sức. Trong lòng, một cơn sóng tham lam bắt đầu cuộn trào. Ông nghĩ: “Mình tu hành bao năm, chỉ biết khất thực, ngồi thiền, chẳng có gì trong tay. Còn những thứ này, nếu mình có được, cuộc đời sẽ sung sướng biết bao!”

Người chú thấy ông đứng ngẩn ngơ, liền hỏi: “Cháu có chuyện gì mà thẫn thờ vậy?” Ông tỳ kheo thở dài, đáp: “Chú ơi, cháu muốn hoàn tục. Cháu muốn làm thợ kim hoàn với chú.” Người chú ngạc nhiên: “Cháu đi tu đã lâu, sao lại nghĩ vậy? Đạo hạnh của cháu cao cả, bỏ đi uổng lắm!” Nhưng ông nhất quyết: “Cháu không thể tiếp tục được nữa. Cuộc sống khất thực khổ quá, cháu muốn có tiền, có vàng.” Thế là ông xin hoàn tục, cởi áo cà sa, khoác lên mình bộ quần áo thường dân, bắt đầu học nghề kim hoàn.

Nhưng rồi, cái tật lười biếng của một người từng quen sống trong chùa, chỉ biết ngồi thiền và đi khất thực, bắt đầu lộ rõ. Ông không thể ngồi hàng giờ để tỉ mỉ chạm khắc vàng như người chú yêu cầu. Mỗi ngày, ông chỉ làm qua loa, rồi lại ngồi thừ ra, mơ màng. Người chú nhìn thấy, bực mình lắm. Một hôm, ông chú quát: “Mày làm ăn kiểu gì vậy? Tao cho mày ở nhờ, dạy nghề, mà mày lười như hủi! Cút đi!” Ông đành ôm gói ra đi, không một xu dính túi.

Lang thang trên đường, đói khát, ông gặp một băng cướp. Tên đầu đảng thấy ông có vẻ lanh lợi, liền rủ: “Này anh, theo bọn tôi đi. Làm ăn gì thì làm, còn hơn chết đói!” Ông ngần ngừ, nhưng rồi nghĩ: “Mình có thần thông, sợ gì! Làm cướp cũng oai hơn đi ăn xin.” Thế là ông gia nhập. Nhờ thần thông còn sót lại, ông nhanh chóng trở thành thủ lĩnh, chỉ huy cả băng. Nhưng rồi, nhân quả không chừa một ai. Sau vài vụ cướp, phước hết, thần thông mất, ông bị bắt.

Quân lính trói ông lại, giải lên vua Bình Sa. Vua phán: “Tội ngươi nặng lắm, phải xử tử bằng hình phạt bàn chông.” Ông bị dẫn ra pháp trường, nơi có một tảng đá lớn, bên cạnh là những cây chông sắc nhọn. Đám đông tụ tập, xì xào. Mọi người nghĩ: “Tên cướp này chắc sẽ sợ hãi lắm đây.” Nhưng lạ thay, khi bị đặt lên bàn chông, mặt ông vẫn tỉnh bơ, không chút biến sắc. Ông nhắm mắt, tâm trí bỗng nhiên lắng đọng.

Giữa lúc ấy, ngài Đại Ca Diếp, người thầy cũ, đã đứng chờ trên đường. Ngài dùng thần thông làm dây trói lỏng ra một chút, rồi nói vọng theo: “Con hãy quán lại đề mục thiền định ngày xưa! Hãy nhiếp tâm, quán tưởng thân vô thường!” Ông nghe tiếng, lòng chợt tỉnh. Ông tập trung, quán tưởng, và chứng lại tứ thiền ngay trên bàn chông. Lúc ấy, Đức Phật từ xa phóng quang, hiện ra giữa hư không, đọc bài kệ: “Đã ra lại quay vào rừng vô minh mê đắm. Kẻ đã thoát buộc ràng lại quay vào ràng buộc.” Nghe xong, ông chứng quả Dự Lưu. Rồi, dùng thần thông của tứ thiền, ông bay lên, đảnh lễ Phật, và ngay lúc đó chứng A La Hán.

Vua Bình Sa chứng kiến, kinh ngạc vô cùng. Ông hỏi: “Người này là ai mà có thần thông như vậy?” Khi biết chuyện, vua liền tha tội. Ông trở lại xuất gia, lần này với tâm đã hoàn toàn giải thoát.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhấn mạnh sự khác biệt giữa chứng thiền và chứng thánh. Chứng thiền chưa chắc đã diệt được bản ngã và tham dục. Người tu thiền cần cảnh giác, không nên chủ quan, phải dùng thiền định để diệt bản ngã, chứ không phải để khoe khoang thần thông. Nếu không, dễ rơi vào vòng xoáy tội lỗi và đau khổ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang