Viên ngọc và con ngỗng

Buổi sáng hôm ấy, nắng vàng nhẹ trải trên con đường làng, tiếng chim hót lảnh lót trên cành cây cao. Một vị tỳ kheo trẻ khoác chiếc y vàng bạc màu, tay ôm bình bát, bước chân thong thả đi khất thực. Đã mười hai năm nay, ngày nào ông cũng đi qua con đường này, và ngày nào ông cũng dừng chân trước căn nhà của một gia đình thợ kim hoàn giàu có.

Vợ chồng gia chủ là hai người hiền lành, tốt bụng. Ngay từ lần đầu gặp vị tỳ kheo, họ đã thấy trong lòng dâng lên một tình thương lạ lùng, như thể họ đã quen biết ông từ kiếp nào. Họ thưa với ông:

“Thầy ơi, thầy đừng đi khất thực vất vả nữa. Mỗi ngày thầy cứ đến đây, chúng tôi dọn cơm sẵn cho thầy dùng rồi thầy về tinh xá tu tập.”

Vị tỳ kheo nhận lời. Từ đó, ngày nào ông cũng đến nhà họ, dùng bữa rồi trở về tinh xá ngồi thiền. Tình thân ái giữa ba người ngày càng đậm đà. Vị tỳ kheo thầm tự hào về phước duyên của mình: trong khi các huynh đệ phải rong ruổi khắp nẻo đường, đi từng nhà xin từng bát cơm, thì ông lại được một gia chủ giàu có cung dưỡng suốt mười hai năm trời.

Nhưng đời là vô thường. Duyên phước nào rồi cũng cạn, ân nghĩa nào rồi cũng phai, và tâm bất thiện nào rồi cũng phải trả quả. Sự đắm chấp của vị tỳ kheo vào gia đình này, niềm tự hào của ông về việc được cung dưỡng đặc biệt, đã âm thầm tích lũy như một dòng nước ngầm, chờ ngày vỡ bờ.

Một buổi sáng, vị tỳ kheo đến sớm hơn thường lệ. Người hầu nấu ăn của gia đình hôm đó xin phép về quê, chỉ còn hai vợ chồng gia chủ ở nhà. Thấy thầy đến, ông chủ mới sực nhớ đã đến giờ cơm. Ông vội vàng nói:

“Thầy cứ ngồi chơi uống nước, tôi xuống bếp làm cơm chút xíu rồi dọn lên.”

Ông chủ bước xuống bếp, bắt tay vào việc làm món cá. Tay ông lấm lem máu cá, ông mổ bụng, móc ruột, rửa sạch. Đang lúi húi nấu nướng thì có người của triều đình tìm đến, nói rằng vua Ba Tư Nặc vừa nhận được một viên ngọc quý và muốn nhờ ông chế tác một chiếc đai để đeo. Ông chủ vội lau tay, chạy ra nhận viên ngọc, ngắm nghía một hồi rồi hứa:

“Tôi sẽ làm xong trong vài ngày tới.”

Người triều đình ra về. Ông chủ đặt viên ngọc xuống chiếc bàn gần chỗ vị tỳ kheo đang ngồi, rồi vội vàng chạy xuống bếp rửa tay. Nhưng chính vì quá vội, ông không để ý rằng những giọt máu cá trên tay mình đã dính vào viên ngọc. Khi ông rửa tay xong và quay lên, viên ngọc đã biến mất.

Ông chủ sững sờ. Ông nhìn quanh nhà: chỉ có vị tỳ kheo đang ngồi im lặng, bà vợ thì đang bận việc ở phía sau. Không còn ai khác. Ông cố giữ bình tĩnh, cất giọng nhẹ nhàng:

“Thầy có để viên ngọc ở đâu không? Thầy có cất đâu thì xin trả lại cho tôi. Đây là ngọc của triều đình, nếu mất thì cả nhà tôi sẽ bị chém đầu, không phải chuyện đùa đâu.”

Vị tỳ kheo lắc đầu, im lặng. Ông chủ lại nói, giọng có phần nặng nề hơn:

“Thầy tu hành, vàng bạc châu báu đâu có dùng được. Thôi thầy đừng giữ làm gì, trả lại cho tôi.”

Vị tỳ kheo vẫn lắc đầu, không nói một lời. Ông chủ bắt đầu nóng máu. Áp lực từ triều đình như đè nặng lên vai ông. Ông nghĩ đến cái chết, nghĩ đến vợ con, nghĩ đến cả nhà sẽ bị chém đầu nếu không tìm lại được viên ngọc. Từ những lời lẽ lịch sự ban đầu, ông chuyển sang gay gắt, rồi đe dọa, rồi mắng nhiếc:

“Thầy đến mức này thì tôi với thầy hết tình nghĩa!”

Ông túm lấy áo vị tỳ kheo. Chiếc áo cà sa thời đó chỉ là một mảnh vải quấn quanh người, không có nút, chỉ cần giật mạnh một cái là tuột ra. Ông giật phăng chiếc áo, lục lọi bình bát, túi xách, nhưng không tìm thấy gì. Ông quăng chiếc áo xuống đất, gằn giọng:

“Thầy giấu ở đâu? Nói mau!”

Vị tỳ kheo vẫn lắc đầu, im lặng. Ông chủ không còn kiềm chế được nữa. Ông vung tay tát vị tỳ kheo túi bụi. Những cú đánh ngày càng dữ dội, đến mức vị tỳ kheo bị gãy răng, máu chảy đầy miệng. Bà vợ nghe tiếng động chạy lên, thấy vậy vội can ngăn:

“Ông ơi, thầy tu không thể lấy đồ được đâu!”

Ông chủ quay sang gắt gỏng:

“Bà già bà nghĩ lại xem, bà có lấy không? Nếu bà không lấy thì ông này lấy, còn tôi thì chắc chắn tôi không lấy. Trong nhà chỉ có ba người, bà không lấy, tôi không lấy, thì còn ai?”

Bà vợ cố nắm tay chồng kéo lại nhưng ông gạt mạnh khiến bà ngã lăn ra. Ông tiếp tục đánh vị tỳ kheo. Trong cơn thịnh nộ, ông đá mạnh một cú vào con ngỗng đang chạy vào vì ngửi thấy mùi máu. Con ngỗng lăn ra, chết ngay tại chỗ. Ông chủ vốn là thợ kim hoàn, theo truyền thống phải học võ để phòng thân, nên cú đá rất mạnh.

Vị tỳ kheo nhìn con ngỗng nằm bất động, rồi ngước lên hỏi:

“Ngỗng chết chưa?”

Ông chủ đáp gọn lỏn:

“Chết rồi.”

Nghe vậy, vị tỳ kheo mới thều thào nói:

“Nãy giờ con ngỗng nó nuốt viên ngọc.”

Ông chủ sững người. Ông vội mổ bụng con ngỗng ra, quả nhiên viên ngọc nằm đó. Ông chết lặng, nhìn vị tỳ kheo đang ôm mặt đầy máu. Ông chợt hiểu ra tất cả: vị tỳ kheo biết con ngỗng đã nuốt viên ngọc, nhưng nếu ông nói ra sớm, con ngỗng sẽ bị giết. Vì muốn bảo vệ sinh mạng con ngỗng, ông đã im lặng chịu đựng mọi oan ức, mọi đòn roi, mọi sỉ nhục.

Ông chủ quỳ sụp xuống trước mặt vị tỳ kheo, nước mắt lưng tròng. Ông không nói nên lời, chỉ biết cúi đầu. Vị tỳ kheo đỡ ông dậy, nói bằng giọng yếu ớt:

“Tôi không trách ông. Chỉ xin ông hãy nhớ rằng, tình cảm thế gian thật mong manh. Từ nay, tôi sẽ không khất thực ở một nhà nào nữa, mà sẽ đi khắp mọi nẻo đường, bình đẳng với tất cả.”

Ông chủ khóc nấc lên, nhưng vị tỳ kheo đã quá yếu. Ông lết về tinh xá, nhưng những vết thương quá nặng: gãy răng, vỡ gan, rách lá lách. Ông mất ngay sau đó.

Ông chủ sau khi biết mình đã đánh chết một người tu hành chân chính, dằn vặt không nguôi. Ông đổ bệnh rồi cũng qua đời không lâu sau đó. Bà vợ còn sống, nhưng lòng đau đớn khôn nguôi. Còn con ngỗng, theo lời Đức Phật, đã đầu thai vào bụng bà vợ, và sẽ sinh ra làm con của bà.

Các vị tỳ kheo khác nghe chuyện, bèn đến hỏi Đức Phật về số phận của những người trong câu chuyện. Đức Phật không bình luận, chỉ nói một bài kệ:

“Một số vào bào thai, kẻ ác rơi địa ngục, người thiện lên cõi trời, vô lậu chứng Niết bàn.”

Ông chủ vì nghiệp sân hận, đánh chết người, sẽ phải xuống địa ngục. Bà vợ hiền lành, có lòng tin, sẽ được sinh lên cõi trời. Con ngỗng nhờ có duyên lành, sẽ được làm con trong gia đình. Còn vị tỳ kheo, nếu đã vô lậu, sẽ chứng Niết bàn.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy chúng ta rằng tình cảm thế gian mong manh, dễ đổi thay. Đừng bao giờ ỷ lại hay đắm chấp vào tình cảm của bất kỳ ai, vì khi gặp nghịch cảnh, tình thương có thể biến thành hận thù. Đồng thời, câu chuyện ca ngợi đức hy sinh cao cả: vị tỳ kheo đã chịu đựng oan ức, đòn roi, sỉ nhục để bảo vệ sinh mạng một con ngỗng. Đó là lòng từ bi vĩ đại, là tấm gương sáng cho chúng ta noi theo. Khi bị hiểu lầm, hãy nhớ đến vị tỳ kheo này để lòng nhẹ nhàng hơn, và hãy luôn khoan dung với lỗi lầm của người khác, vì biết đâu họ đang phải chịu oan.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang