Viên ngọc của con ngỗng

Buổi sáng hôm ấy, nắng non vàng nhạt trải dài trên con đường làng. Vị tỳ kheo trẻ khoác chiếc y vàng bạc màu, ôm bình bát, bước chân thong thả đến căn nhà quen thuộc nằm cuối phố. Đó là tiệm kim hoàn của một cặp vợ chồng già, nơi suốt mười hai năm qua, ông chưa từng phải bước thêm một bước nào để tìm miếng ăn.

Mười hai năm – một quãng thời gian dài đủ để cây bàng trước sân thay lá bao lần, đủ để tóc ông chủ điểm sương, và đủ để tình thân giữa ông với gia đình này đậm sâu như ruột thịt. Ngày đầu tiên ghé ngang, đôi vợ chồng già nhìn ông mà lòng dâng lên một thứ tình thương lạ lùng, như thương đứa con trai đi tu xa nhà. Họ khẩn khoản:

“Thầy đừng đi khất thực vất vả nữa. Mỗi ngày cứ đến đây, chúng tôi dọn sẵn vật thực, thầy dùng rồi về tu.”

Vị tỳ kheo nhận lời. Ban đầu, ông nghĩ đó là duyên lành, là phước báu của mình. Nhưng dần dà, ông thấy vui khi nghĩ rằng mình không phải lê bước dưới nắng mưa như các huynh đệ. Ông tự hào vì có thí chủ giàu có lo trọn bữa ăn. Ông đắm chìm trong sự ưu ái ấy mà không hề hay biết rằng chính sự bám víu, tự mãn đó đã gieo một hạt giống tà tâm. Và hạt giống ấy, sau mười hai năm, đã đến lúc phải trả giá.

Sáng hôm ấy, khi vị tỳ kheo đến, ông chủ mới sực nhớ rằng đã đến giờ cơm mà người hầu lại xin phép về quê từ sớm. Bà vợ bận việc phía sau, ông chủ đành xuống bếp. Trước khi đi, ông chỉ vào chiếc bàn gần đó:

“Thầy cứ ngồi chơi, tôi xuống làm cơm chút xíu.”

Trên bàn, vàng bạc châu báu để lộn xộn, không hề được cất giấu. Vì ông tin tưởng vào đạo đức của người tu, chẳng bao giờ nghĩ đến chuyện phải đề phòng. Vị tỳ kheo ngồi yên lặng, mắt nhìn ra sân, nơi con ngỗng trắng đang ung dung rỉa lông.

Dưới bếp, ông chủ đang mổ cá, tay dính đầy máu. Giữa lúc ấy, một người của triều đình tìm đến:

“Vua Ba Tư Nặc có viên ngọc mới, rất đẹp, muốn nhờ ông làm cách nào để đeo được.”

Ông chủ vội vàng chạy lên nhà, tay vẫn còn máu, nhận lấy viên ngọc, ngắm nghía rồi hứa:

“Trong vài ngày tôi sẽ làm xong.”

Người triều đình ra về. Ông chủ đặt viên ngọc xuống bàn, nơi vị tỳ kheo đang ngồi, rồi lại vội vàng xuống bếp rửa tay. Nhưng khi ông quay lên, viên ngọc đã biến mất. Ông đứng sững, nhìn quanh. Trong nhà chỉ có vị tỳ kheo, bà vợ đang bận sau bếp, và con ngỗng trắng đang thơ thẩn ngoài sân.

Ông cố giữ bình tĩnh, hỏi nhẹ:

“Thầy có để ngọc ở đâu không? Thầy có cất đâu thì xin trả lại. Đây là ngọc của triều đình, mất là cả nhà tôi bị chém đầu.”

Vị tỳ kheo lắc đầu, im lặng. Ông chủ lại hỏi, giọng đã gắt hơn:

“Thầy tu hành, vàng bạc không dùng được, thầy đừng giữ làm gì.”

Vẫn chỉ là cái lắc đầu. Sự im lặng ấy khiến ông chủ càng tin chắc thủ phạm là vị tỳ kheo. Áp lực từ triều đình như đè nặng lên vai. Ông nghĩ đến cái chết của cả gia đình nếu không tìm ra viên ngọc. Tình thân mười hai năm bỗng chốc tan biến, thay vào đó là sự nghi ngờ, rồi giận dữ, rồi thù hận.

“Thầy đến mức này thì tôi với thầy hết tình nghĩa!”

Ông túm lấy áo vị tỳ kheo, giật mạnh. Chiếc y tuột ra. Ông lục lọi bình bát, túi xách, chẳng có gì. Ông quăng áo lại, gầm lên:

“Thầy giấu ở đâu? Nói ra!”

Vị tỳ kheo vẫn lắc đầu, im lặng. Ông chủ mất kiên nhẫn, giơ tay tát mạnh vào mặt ông. Một cái, hai cái, rồi ba cái. Máu từ miệng vị tỳ kheo chảy ra, một chiếc răng rụng xuống đất. Ông vẫn không nói một lời.

Bà vợ nghe tiếng động chạy lên, thấy chồng đang đánh vị sư, bà hốt hoảng can ngăn:

“Ông ơi, thầy tu không thể lấy đồ của mình đâu!”

Ông chủ quay sang, mắt đỏ ngầu:

“Bà có lấy không? Nếu không thì chỉ còn ông này. Bà không lấy, tôi không lấy, vậy ai lấy?”

Bà vợ nắm tay chồng kéo lại, nhưng ông gạt mạnh, bà ngã xuống. Cơn giận như ngọn lửa thiêu đốt lý trí ông. Ông đá mạnh vào con ngỗng trắng đang chạy vào vì ngửi thấy mùi máu. Con ngỗng kêu lên một tiếng rồi lăn ra, chết ngay tại chỗ.

Vị tỳ kheo nhìn con ngỗng nằm bất động, đôi mắt ông thoáng một nỗi đau. Ông hỏi khẽ:

“Ngỗng chết rồi sao?”

“Chết rồi!” – ông chủ đáp gọn.

Bấy giờ, vị tỳ kheo mới thốt ra lời mà ông đã cố nén bấy lâu:

“Hồi nãy, con ngỗng nó nuốt viên ngọc.”

Ông chủ sững người. Ông vội mổ bụng con ngỗng, và quả nhiên, viên ngọc vẫn còn nguyên trong đó. Thì ra, con ngỗng đã nuốt viên ngọc khi nó để trên bàn, và vị tỳ kheo biết điều đó. Nhưng vì con ngỗng vẫn còn sống, nếu ông nói ra, người ta sẽ giết ngỗng ngay lập tức. Để bảo vệ sinh mạng con vật, ông đã im lặng chịu đòn, chịu oan, chịu cả sự khinh bỉ.

Ông chủ quỳ sụp xuống trước mặt vị tỳ kheo, nước mắt lưng tròng:

“Tôi đã đánh oan thầy! Tôi đã đánh oan thầy rồi!”

Vị tỳ kheo không trách móc, chỉ nhẹ nhàng đỡ ông dậy. Ông chủ đứng đó, lòng đầy hối hận. Còn vị tỳ kheo, sau khi nhận ra sự đắm chấp của mình, ông thề:

“Từ nay, ta sẽ không khất thực tại một gia đình nào nữa. Ta sẽ đi khất thực bình đẳng, không thiên vị, không đắm luyến.”

Nhưng lời thề ấy không thể thực hiện. Vì những đòn đánh quá nặng, vị tỳ kheo lết về tinh xá rồi qua đời. Ông chủ nhà, khi biết tin, hối hận vô cùng, cũng lâm bệnh và chết không lâu sau đó.

Các vị tỳ kheo khác bèn hỏi Đức Phật về số phận của những người trong câu chuyện. Đức Phật không bình luận, chỉ nói một bài kệ:

“Một số vào bào thai, kẻ ác rơi địa ngục, người thiện lên cõi trời, vô lậu chứng niết bàn.”

Người gia chủ vì tạo nghiệp ác sẽ xuống địa ngục. Bà vợ, nhờ trực giác thiện lành và lòng tin, sẽ được sinh lên cõi trời. Còn con ngỗng, sau khi chết, đã vào thai bà vợ và sẽ sinh ra làm đứa con. Còn vị tỳ kheo, nếu đã vô lậu, sẽ chứng niết bàn. Đức Phật không xác nhận ông đã chứng quả, vì ông vẫn còn sự đắm chấp, nhưng đạo hạnh của ông thật đáng kính.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy ta rằng tình cảm thế gian vốn mong manh, dễ đổi thay. Đừng bao giờ ỷ lại hay đắm chấp vào tình thương của ai, vì khi gặp nghịch cảnh, tình ấy có thể tan biến. Hãy sống bình thản, đối xử với nhau bằng đạo lý, và luôn sẵn sàng chấp nhận những oan ức, khinh bỉ nếu cần thiết để bảo vệ điều thiện lành. Sự kham nhẫn và giữ giới của vị tỳ kheo là tấm gương sáng cho chúng ta noi theo.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang