Vị tỳ kheo trượt dài từ tứ thiền xuống pháp trường

Mùa hạ năm ấy, gió nóng hầm hập quét qua thành Vương Xá, mang theo mùi bụi đường và tiếng xích sắt lanh canh từ đám lính áp giải. Giữa hàng lính, một người đàn ông tay bị trói chặt sau lưng, dây thừng cắt sâu vào cổ tay đến bật máu, nhưng gương mặt ông ta lại lạ thường đến rợn người: không sợ hãi, không van xin, chỉ có một nét tĩnh lặng như tờ. Đám dân chúng đứng hai bên đường thẫn thờ nhìn, vì đây không phải tên cướp bình thường – người ta thì thầm: “Hắn từng là thầy tu mà, chứng thiền có thần thông cơ đấy, sao ra nông nỗi này?”

Vị ấy vốn là một tỳ kheo, đệ tử của ngài Đại Ca Diếp. Nhiều năm trước, dưới sự dìu dắt của ngài, ông tu tập và chứng được tứ thiền, có thần thông, khiến ai cũng nể trọng. Thế nhưng, ông lại chưa đắc bất cứ quả thánh nào. Cũng như Đề Bà Đạt Đa ngày trước, chứng thiền mà tâm không diệt được tham, nên hạt giống buộc ràng vẫn còn nguyên. Thời gian trôi, phước báu từ đời trước dần cạn, còn cái nghèo đói thuở thiếu thời vẫn nằm lẩn quẩn trong tiềm thức. Cho đến một hôm, ông đến thăm người chú làm thợ kim hoàng, thấy vàng bạc lấp lánh trưng đầy, lòng tham bỗng trỗi dậy như lửa gặp gió.

“Thầy tu khất thực chỉ ngồi thiền, chẳng làm gì. Nhìn vàng ngọc của chú mà thèm, mình về hoàn tục làm thợ với chú, rồi chẳng sớm cũng có của,” ông nghĩ thầm, lòng đã rối như tơ vò. Ông quỳ xuống trước chú, giọng run run: “Chú ơi, con xin hoàn tục, để con về làm thợ với chú.” Người chú sửng sốt, vỗ vai bảo: “Mày tu hành phước đức thế kia mà bỏ, thấy vàng bạc rực mắt rồi muốn đời trần gian ư?” – “Con biết tội, nhưng lòng con đã động, không ngồi yên được nữa.” Thế là ông cởi áo ca sa, xin làm thợ kim hoàng.

Nào ngờ, bao năm trong chùa chỉ đi khất thực rồi ngồi thiền, ông đã thành cái tật lười biến, ngồi không nhúc nhích. Đến khi làm thợ, công việc đòi hỏi tỉ mỉ, đam mê, thức khuya dậy sớm, ông lại đứng ngây ra, chẳng động tay chân. Ông chú bực mình quát: “Mày về làm thuê mà lười như thầy tu hả? Cả ngày chỉ ngồi chớp mắt, ta nuôi mày à?” – “Con mệt, để con nghỉ tí…” – “Nghỉ cái gì, cất đồ đi, ta đuổi mày đấy!” Chú đuổi thẳng cổ. Ông rầu rĩ bước ra đường, chẳng muốn đi khất thực vì nhục, bèn nghĩ: “Làm cướp oai hùng hơn ăn xin.” Thần thông tứ thiền tuy phai nhẹ vẫn còn, giúp ông nhanh nhẹn hơn bọn cướp, bèn gia nhập băng đảng và lên làm xếp cướp.

Nhưng cướp giết người tổn phước, thần thông mất sạch, ông bị bắt và bị kết án tử hình. Lính dắt ông ra pháp trường, dây trói siết chặt. Ngài Đại Ca Diếp đứng chờ dưới gốc cây, thấy đệ tử bị dắt qua, ngài dùng thần thông làm dây trói lỏng bớt, rồi vọng theo tiếng: “Con hãy quán lại đề mục thiền định ngày xưa, vừa đi vừa nhiếp tâm!” Ông ngẩng đầu, nước mắt rưng rưng: “Bạch sư, con đã lỡ lầm…” – “Quán đi, chớ để tâm bức xúc,” ngài dặn. Ông nhắm mắt, tưởng nhớ lại đề mục xưa, tâm dần tĩnh, chứng lại tứ thiền ngay lúc bị dắt tới bàn chông.

Ở pháp trường, người lính hô: “Trải hắn lên bàn chông, đặt đá đè cho lủng thân!” – “Khoan, nhìn mặt hắn kìa, bình thản như không,” một lính khác thốt lên. Vua Bình Sa được báo, ngự đến xem, kinh ngạc hỏi: “Ngươi cướp tặc sao không sợ chết?” Ông nằm trên bàn chông, mắt nhắm, đáp nhẹ: “Tâu đại vương, thiền tâm con đã trở lại, chỉ chờ nghe lời Phật.” Đúng lúc ấy, hư không sáng rực, Đức Phật phóng quang hiện hình, đọc kệ: “Đã ra lại quay vào rừng vô minh mê đắm. Kẻ đã thoát buộc ràng lại quay vào ràng buộc.”

Nghe xong, ông mở mắt, chứng dự lưu, rồi ngay trên bàn chông, dùng thần thông tứ thiền bay lên đảnh lễ Phật đang lơ lửng. Vừa lễ xong, ông chứng luôn A La Hán. Vua Bình Sa thấy vậy, vội truyền: “Tha tội, để vị này xuất gia trở lại!” Ông được tha, trở về Tăng đoàn, từ kẻ tử tù thành bậc thánh, tiếp tục tu học giữa chúng A La Hán.

Sau này, trong chúng Tăng vẫn có một vị A La Hán từng hoàn tục làm tội phạm, đi một vòng xa xôi mới về lại. Cuộc đời ông như lời nhắc: chứng thiền chưa phải chứng thánh, nhưng hạt giống thánh vẫn có thể nảy mầm nếu gặp đúng duyên lành. Và câu chuyện ấy, qua hàng ngàn năm, vẫn khiến người nghe rợn ngợp về sự mong manh của tâm người giữa thiền và tội.

Ý nghĩa câu chuyện

Chứng thiền (định tâm, thần thông) khác với chứng thánh (diệt bản ngã, vô minh, kiết sử). Thiền chỉ là phương tiện, nếu dùng để khoe khoang hay thỏa tham thì dễ rớt xuống tội lỗi; chỉ khi gặp bậc đạo sư và dùng thiền để diệt ngã mới thoát luân hồi. Xuất gia nên giữ trọn đạo mầu, đừng vì tham hay lười mà hoàn tục, vì phước cúng dường không dễ trả bằng vàng bạc.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang