Tuấn Mã Giữa Bầy Ngựa Hèn

Đêm xuống, cái lạnh của xứ Ấn Độ như thấm vào từng thớ thịt. Gió luồn qua khe lá, rừng vắng lặng đến rợn người. Trong một túp lều nhỏ dựng tạm bên bìa rừng, hai vị tỳ kheo trẻ đang ngồi bên bếp lửa. Ngọn lửa chập chờn hắt bóng lên vách, tiếng củi khô nổ lách tách như muốn xua đi cái tĩnh mịch bao trùm.

Một người, mắt khép hờ, thân ngồi thẳng, hơi thở đều đặn, đang chìm sâu vào thiền định. Người còn lại, tay vơ thêm nắm củi ném vào lửa, rồi xuýt xoa:

“Trời lạnh thế này, ngồi thiền làm gì cho khổ. Lại đây hơ lửa cho ấm, mình nói chuyện cho vui.”

Người kia không đáp, chỉ mỉm cười, tiếp tục giữ hơi thở. Người lười biếng lắc đầu, tự nhủ: “Tu hành gì mà khổ thân thế không biết. Có phải ai cũng giỏi như mình đâu.” Rồi ông đứng dậy, bước ra cửa, nhìn vào bóng đêm dày đặc, nghĩ bụng: “Thôi, đi tìm mấy huynh đệ ở gần đây nói chuyện cho khuây khỏa.”

Hai người huynh đệ này cùng xuất gia, cùng đến với Đức Phật, cùng nhận đề mục tu tập. Nhưng rồi, khi về trú xứ riêng nơi rừng vắng, cuộc sống khắc nghiệt đã bộc lộ rõ bản chất của mỗi người. Đêm lạnh, ngày đi khất thực phải đi xa mới tới làng, thức ăn thì ít ỏi, muỗi mòng thì nhiều vô kể. Người tinh tấn coi đó là cơ hội để rèn luyện thân tâm. Ngoài những giờ đi khất thực, tụng kinh, bố tát, ông dành trọn thời gian còn lại để tọa thiền, nhập định. Còn người kia, hễ có chút thời gian rảnh là ông tìm cách tiêu khiển. Sáng dậy, ông đốt lửa hơ tay, rủ rê vài người bạn đến nói chuyện. Ban đầu là chuyện đạo, nhưng được một lúc là lan sang chuyện thế gian, chuyện này chuyện kia, hết giờ này qua giờ khác. Thấy bạn mình ngồi thiền ngày càng sâu, ngồi được lâu hơn, ông lại buông lời xỏ xiên:

“Ngồi riết rồi thành cóc à? Hay là tu lắc đạo giỏi lắm?”

Người bạn vẫn thản nhiên, không chấp nhất, chỉ mỉm cười rồi tiếp tục công phu của mình. Năm tháng trôi qua, người tinh tấn dần đạt được những tầng định sâu, thân tâm an lạc. Còn người lười biếng vẫn cứ mãi loay hoay với những cuộc vui, những câu chuyện phiếm, tâm hồn ngày càng trống rỗng.

Một hôm, Đức Phật đi ngang qua, ghé thăm hai vị. Cả hai đến đảnh lễ và trình bày sự tu tập của mình. Đức Phật ân cần hỏi:

“Này các con, ở đây tu hành thế nào?”

Người lười biếng vội cướp lời, miệng nói nhanh như súng:

“Bạch Thế Tôn, con tu rất tinh tấn, ít ngủ lắm, chỉ lo nói chuyện với đốt lửa thôi ạ. Còn ông này, ông ấy lười lắm ạ!”

Đức Phật nghiêm mặt, ánh mắt như xuyên thấu tâm can:

“Này con, con đã lười biếng, phí phạm bao nhiêu thời gian mà còn không biết quý trọng người bạn đạo tinh tấn của mình. Người này mới chính là con của ta. Như con tuấn mã vượt đường xa, bỏ lại sau lưng con ngựa hèn yếu. Người này mới xứng đáng nối dòng dõi của ta.”

Người lười biếng cúi đầu, mặt đỏ bừng, không nói được lời nào. Còn người tinh tấn, mắt rưng rưng, cảm nhận được sự thương yêu và tin tưởng của bậc Đạo Sư. Đức Phật nhìn cả hai, rồi chậm rãi nói lên bài kệ:

“Tinh cần giữa phóng dật, tỉnh thức giữa lầm mê, người trí như tuấn mã, bỏ sau con ngựa hèn.”

Lời Phật dạy như tiếng sấm giữa trời quang, đánh thức kẻ lười biếng. Ông ta sực tỉnh, nhìn lại quãng đời đã qua, thấy mình đã phí phạm biết bao thời gian quý báu. Ông quỳ xuống, nước mắt lăn dài:

“Bạch Thế Tôn, con xin lỗi. Con đã sai. Con đã để cho lười biếng và vô minh che lấp tâm mình. Xin Thế Tôn chỉ dạy cho con con đường tỉnh thức.”

Đức Phật mỉm cười từ bi, đỡ ông dậy, và dạy cho ông những pháp môn cần thiết. Từ đó, người tỳ kheo lười biếng đã thay đổi hoàn toàn. Ông không còn đốt lửa sưởi ấm, không còn tìm bạn trò chuyện, mà dành trọn thời gian để tọa thiền, quán niệm. Ông hiểu rằng, thời gian là thứ quý giá nhất, và mỗi giây phút trôi qua đều là cơ hội để tu tập, để chuyển hóa.

Nhiều năm sau, cả hai vị tỳ kheo đều đạt được những thành tựu lớn trên con đường giải thoát. Người tinh tấn xưa kia trở thành một vị A-la-hán, còn người lười biếng năm xưa, nhờ sự thức tỉnh kịp thời, cũng đã chứng được quả vị cao. Cả hai cùng nhau hoằng dương Phật pháp, trở thành tấm gương sáng cho hàng đệ tử sau này.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về hai vị tỳ kheo dạy chúng ta bài học sâu sắc về sự tinh cần và tỉnh thức. Người có trí tuệ là người biết sử dụng thời gian một cách hữu ích, không phí phạm vào những việc vô bổ, không đắm chìm trong lười biếng và hưởng thụ. Giữa một thế gian đầy những cám dỗ và sai lầm, người biết giữ mình tinh tấn, tỉnh thức chính là người trí, như con tuấn mã vượt qua đường xa, bỏ lại sau lưng những con ngựa hèn yếu. Hãy luôn tự kiểm điểm bản thân, xem mình đã sử dụng thời gian như thế nào, bởi đó chính là thước đo trí tuệ của mỗi người.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang