Tuấn mã giữa bầy ngựa hèn

Đêm xuống trên vùng rừng Ấn Độ, cái lạnh thấu xương tràn vào từng kẽ lá. Trong một túp lều nhỏ dựng tạm giữa rừng sâu, hai vị tỳ kheo trẻ vừa mới xuất gia đang ngồi bên bếp lửa. Ngọn lửa chập chờn hắt lên vách lều những bóng người nghiêng ngả. Một người, mắt lim dim nhìn vào ngọn lửa, khuôn mặt hơi ửng hồng vì hơi ấm, thỉnh thoảng lại khều củi cho lửa bén to. Người còn lại, ngồi cách đó một khoảng, thân ngồi thẳng, hai tay đặt ngay ngắn trên đùi, hơi thở đều đặn, mắt khép hờ như đang hướng vào một thế giới tĩnh lặng bên trong.

Họ là hai người bạn thân từ thuở nhỏ, cùng nhau rời bỏ gia đình, cùng đến đảnh lễ Đức Phật để xin xuất gia. Đức Phật từ bi nhìn cả hai, rồi giao cho mỗi người một đề mục thiền quán, một phương pháp tu tập riêng. Xong, Ngài bảo: “Các con hãy đến một trú xứ thanh vắng gần khu rừng kia mà tu tập. Hãy tinh tấn, chớ có phóng dật.”

Nhưng cuộc sống nơi rừng vắng không dễ dàng. Đêm Ấn Độ lạnh thấu xương, muỗi mòng vo ve không dứt. Mỗi sáng, họ phải ôm bát đi bộ khá xa mới tới được làng để khất thực. Cơm không phải lúc nào cũng đủ no, áo quần cũng chỉ có vài bộ đơn sơ. Trong cái khó khăn ấy, bản chất mỗi người dần lộ ra.

Một người, gọi là người anh, ngày ngày ngoài những giờ đi khất thực, thời gian còn lại đều dành trọn cho việc tọa thiền. Sáng sớm, khi trời còn tối, ông đã thức dậy, quấn chiếc y mỏng cho đỡ lạnh, rồi ngồi xuống trên tấm thảm cỏ khô, nhiếp tâm theo hơi thở. Buổi trưa, sau khi thọ trai, ông lại tiếp tục ngồi thiền cho đến chiều. Người em, trái lại, cứ đến tối là than trời lạnh, đốt một đống củi lớn, rồi đi rủ thêm vài vị tỳ kheo khác ở gần đó đến ngồi bên bếp lửa. Ban đầu, họ nói chuyện đạo, nhưng chỉ được một lúc là câu chuyện tràn lan ra đủ thứ chuyện thế gian: chuyện làng trên xóm dưới, chuyện người này người kia, chuyện ăn uống, chuyện thời tiết. Tiếng cười nói rôm rả vang khắp khu rừng trong khi người anh vẫn lặng lẽ ngồi thiền trong căn lều nhỏ của mình.

Thấy bạn mình ngồi thiền ngày càng lâu, càng sâu, có lúc nhập định đến vài giờ liền, người em không khỏi chạnh lòng. Ông hay nói xỏ xiên: “Ngồi riết rồi thành cóc ngồi thiền à? Tu mà cứ ngồi lì một chỗ thì có gì hay? Xem kìa, tu lắc đạo giỏi quá nhỉ!” Những lời nói cay độc ấy cứ thốt ra, nhưng người anh chỉ mỉm cười, không đáp lại một lời, rồi lại tiếp tục ngồi xuống, xếp bằng, giữ thân bất động.

Năm tháng trôi qua, cuộc sống tu hành cứ thế tiếp diễn. Cho đến một hôm, Đức Phật đi ngang qua vùng ấy, Ngài ghé vào thăm hai vị tỳ kheo. Cả hai vô cùng mừng rỡ, đảnh lễ Ngài rồi ngồi xuống hầu chuyện. Đức Phật nhìn cả hai, hỏi:

“Này các con, ở đây các con tu hành thế nào?”

Người em nhanh nhảu cướp lời, giọng đầy tự hào:

“Bạch Thế Tôn, con tu rất tinh tấn. Con ít ngủ lắm, lúc nào cũng chăm chỉ, sáng tối đều lo việc đạo. Còn ông bạn này, ông ấy lười lắm, suốt ngày chỉ ngồi im lặng, chẳng chịu giao tiếp với ai, chẳng chịu làm gì cả.”

Đức Phật nghiêm mặt, đôi mắt từ bi nhìn thẳng vào người em, khiến ông ta khựng lại. Ngài nói, giọng trầm và rõ:

“Này con, con đã nói dối. Con đã lười biếng, phí phạm bao nhiêu thời gian vào những chuyện vô ích, lại còn không biết quý trọng người bạn đạo tinh tấn của mình. Người bạn của con mới chính là con của ta. Người ấy như con tuấn mã vượt trên đường xa, bỏ lại đằng sau con ngựa hèn yếu. Người ấy mới xứng đáng nối dòng dõi của ta.”

Người em cúi đầu, mặt tái đi, không nói được lời nào. Người anh vẫn ngồi im lặng, nhưng trong lòng dâng lên một niềm xúc động sâu xa. Đức Phật nhìn cả hai, rồi chậm rãi nói lên bài kệ:

“Tinh cần giữa phóng dật,
Tỉnh thức giữa lầm mê,
Người trí như tuấn mã,
Bỏ sau con ngựa hèn.”

Lời Phật vừa dứt, người em như chợt tỉnh giấc mộng dài. Ông nhìn lại chính mình, nhìn những năm tháng đã trôi qua trong sự giải đãi, trong những câu chuyện thế gian vô bổ. Ông nhận ra rằng, mình đã tự đánh mất mình giữa những thú vui tầm thường. Ông quỳ xuống, nước mắt lăn dài trên má, thành kính sám hối trước Đức Phật. Từ đó, ông thay đổi hẳn. Ông bắt đầu noi gương người bạn của mình, dành trọn thời gian cho việc tọa thiền, học kinh, và dần dần, tâm ông trở nên an tĩnh, sáng suốt.

Cả hai vị tỳ kheo tiếp tục tu tập bên nhau, giờ đây cùng chung một chí hướng. Người em, nhờ sự tinh tấn mới, cũng đạt được những tầng thiền định sâu, và cả hai trở thành những vị đệ tử xuất sắc của Đức Phật. Câu chuyện về hai người huynh đệ ấy được truyền tụng, và bài kệ của Đức Phật mãi là lời nhắc nhở cho tất cả những ai đang trên đường tu tập.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy chúng ta về hai phẩm chất quan trọng của người trí: tinh cần và tỉnh thức. Giữa một thế gian đầy những người phóng dật, lười biếng, ta vẫn giữ được sự siêng năng tu tập; giữa những lầm mê, sai trái, ta vẫn tỉnh táo đi theo con đường chánh đạo. Người có trí tuệ không phải là người nói giỏi, mà là người biết sử dụng thời gian một cách hữu ích, không phí phạm một sát na nào, và luôn giữ tâm an tĩnh, sáng suốt. Như con tuấn mã vượt xa con ngựa hèn, người trí vượt lên trên sự giải đãi và si mê để đạt đến giác ngộ.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang