Tự tin và tự thị

Buổi chiều ở quê, nắng vàng nhạt dần, gió lồng lộng thổi qua những tán cây. Tôi đang ngồi ở hiên nhà, uống một ngụm trà nóng, thì nghe tiếng bà hàng xóm nói chuyện với ai đó ngoài cổng:

“Cái nhóm từ thiện đó ấy hả, nghe nói là nhóm lừa đảo đó. Đi quyên tiền của người này người kia, chứ có phải làm phước gì đâu.”

Tôi khựng lại, đặt chén trà xuống. Trong lòng tôi dấy lên một cảm giác khó chịu, như có ai đó vừa xúc phạm đến điều gì thiêng liêng nhất. Bởi vì tôi không phải là người xa lạ với nhóm từ thiện ấy. Tôi đã từng đến, đã từng cùng ăn, cùng ở, cùng đi làm việc với họ suốt mấy tháng trời.

Chuyện bắt đầu từ năm ngoái, khi tôi nghe người ta đồn đại về một nhóm người đi quyên góp tiền để cứu trợ đồng bào nghèo. Nghe qua thì cũng thấy bình thường, nhưng rồi có những lời xì xào rằng họ chỉ trích ra một phần nhỏ để làm từ thiện, còn lại thì bỏ túi riêng. Tôi vốn là người hay nghi ngờ, lại thêm cái tính thích tìm hiểu cho ra lẽ, nên tôi quyết định tự mình đến tận nơi để xem thực hư ra sao.

Ngày đầu tiên tôi đến, tôi đứng từ xa quan sát. Họ là một nhóm người trông cũng bình thường, ăn mặc giản dị, nói năng nhỏ nhẹ. Tôi nghĩ: “Mình phải tiếp xúc thật kỹ, chứ không thể vội tin ai được.” Thế là tôi xin ở lại cùng họ, cùng ăn, cùng làm việc. Tôi để ý từng lời nói, từng cử chỉ, từng cách họ đối xử với những người nghèo. Họ không hề khoe khoang, không hề tính toán thiệt hơn. Họ chia sẻ từng gói gạo, từng thùng mì cho những mảnh đời khốn khó mà không hề đòi hỏi điều gì. Có những đêm mưa gió, họ vẫn lặn lội vào tận những vùng sâu, vùng xa để trao quà cho bà con.

Tôi nhớ có lần, tôi hỏi một người trong nhóm:

“Anh ơi, anh làm việc này vất vả quá, mà có được lợi gì đâu?”

Anh ấy cười hiền lành, đáp:

“Có chứ, tôi được niềm vui khi thấy người khác bớt khổ. Cái đó không tiền nào mua được.”

Lúc đó, tôi cảm thấy trong lòng mình có một niềm tin chắc chắn, một sự xác quyết mà không một lời nói nào lay chuyển được. Tôi biết chắc rằng những con người này không hề lừa đảo. Họ làm việc hoàn toàn vô vụ lợi, xuất phát từ tấm lòng chân thật.

Vậy mà bây giờ, ngay trước hiên nhà mình, tôi lại nghe người ta nói xấu họ. Tim tôi thắt lại, một luồng nhiệt huyết dâng lên. Tôi không thể ngồi yên được nữa. Tôi đứng dậy, bước ra cổng, nhìn thẳng vào người vừa nói chuyện và nói một cách dứt khoát:

“Không, tôi biết rõ nhóm đó. Tôi đã ở với họ, đã cùng họ đi làm từ thiện. Họ không hề lừa đảo. Họ là những người tốt, làm việc hoàn toàn tự nguyện, không vụ lợi.”

Người hàng xóm nhìn tôi, có vẻ ngạc nhiên trước sự quả quyết của tôi:

“Nhưng người ta nói vậy mà, tôi nghe nói họ chỉ trích ra một phần nhỏ thôi…”

Tôi cương quyết, không nhượng bộ:

“Không, tôi đã tận mắt chứng kiến. Họ làm việc hết lòng, không hề có chút vụ lợi nào. Tôi dám khẳng định điều đó.”

Người hàng xóm im lặng, không nói gì thêm. Còn tôi, tôi đứng đó, lòng đầy tự hào vì đã bảo vệ được sự thật. Tôi cảm thấy có một sức mạnh vô hình nâng đỡ mình, một sức mạnh đến từ lẽ phải, từ sự thật mà tôi đã tận mắt chứng kiến. Tôi không hề run sợ, không hề do dự, bởi vì tôi biết chắc rằng mình đang đứng về phía lẽ phải.

Nhưng rồi, tôi chợt nhớ lại một lần khác, cũng chính tôi, đã từng sai lầm vì sự tự phụ của mình. Hồi đó, tôi còn trẻ, tôi hay cho rằng mình luôn đúng. Tôi từng cãi nhau với bạn bè về một vấn đề khoa học, tôi khăng khăng rằng mình đúng, còn họ thì sai. Tôi không chịu nghe bất kỳ ai, tôi nghĩ rằng mình đã đọc nhiều sách, mình hiểu biết hơn họ. Nhưng sau này, khi tôi tìm hiểu thêm, tôi mới nhận ra mình đã sai. Tôi đã tự thị, tự cho mình là đúng mà không chịu lắng nghe những luận cứ khách quan khác.

Khi tôi nhận ra điều đó, tôi cảm thấy xấu hổ vô cùng. Tôi nhớ có lần, tôi đã coi thường một người bạn chỉ vì anh ấy không đồng ý với tôi. Tôi nghĩ anh ấy kém hiểu biết, không đáng để tôi tranh luận. Nhưng thực ra, anh ấy có cái nhìn khách quan hơn tôi rất nhiều. Tôi đã vì cái tôi của mình mà làm tổn thương người khác, và cũng tự làm mình mù quáng.

Đứng đó, giữa buổi chiều gió lộng, tôi chợt hiểu ra một điều quan trọng. Sự khác biệt giữa tự tin và tự thị không nằm ở việc mình có cho mình là đúng hay không, mà nằm ở chỗ sự đúng đó đến từ đâu. Tự tin đến từ sự thật, từ lẽ phải, từ những gì mình đã tận mắt chứng kiến, đã trải nghiệm, đã kiểm chứng một cách khách quan. Còn tự thị chỉ đến từ sự ảo tưởng, từ cái tôi cao ngạo, từ việc không chịu lắng nghe, không chịu nhìn nhận những luận cứ khác.

Từ đó, tôi luôn nhắc nhở mình phải khiêm tốn. Dù có tự tin đến đâu, tôi cũng luôn để dành một chỗ cho sự hoài nghi, cho việc lắng nghe người khác. Tôi nhớ lời dạy rằng, ngay cả những vĩ nhân, những thiên tài như Einstein cũng có lúc sai lầm. Vậy thì một người bình thường như tôi, làm sao có thể cho rằng mình luôn đúng được?

Bây giờ, mỗi khi tôi sắp đưa ra một nhận định nào đó, tôi thường tự hỏi mình: “Điều này có thực sự đúng không? Mình có đang quá chủ quan không? Mình đã lắng nghe hết những ý kiến khác chưa?” Tôi học cách tự chống lại chính mình, tự tìm những luận cứ để cãi lại những gì mình vừa nghĩ ra. Chỉ khi nào tôi không thể cãi lại được nữa, tôi mới tạm tin rằng điều đó có lẽ là hợp lý, và tôi vẫn luôn sẵn sàng lắng nghe ý kiến của người khác.

Cuộc sống của tôi từ đó trở nên nhẹ nhàng hơn. Tôi không còn hay cáu gắt, không còn hay tranh cãi với mọi người. Tôi học được cách lắng nghe, cách đặt mình vào vị trí của người khác. Và tôi nhận ra rằng, khi mình khiêm tốn, mình sẽ học được rất nhiều điều từ cuộc sống, từ những người xung quanh. Tôi không còn sợ bị người khác coi thường, bởi vì tôi biết rằng, sự tự tin thật sự đến từ bên trong, từ sự hiểu biết và lẽ phải, chứ không phải từ việc luôn cho mình là đúng.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện giúp chúng ta phân biệt rõ hai khái niệm dễ nhầm lẫn: tự tin và tự thị. Tự tin là sự xác quyết đến từ sự thật, từ lẽ phải, từ sự hiểu biết khách quan và đạo đức. Còn tự thị là sự bảo thủ, ngang bướng, chỉ cho mình là đúng mà không chịu lắng nghe người khác. Tự thị sẽ đưa đến kiêu mạn, khinh người và cuối cùng là sụp đổ. Để tránh bệnh tự thị, chúng ta phải luôn giữ tâm khiêm tốn, biết lắng nghe, biết tự phản biện chính mình, bởi ngay cả vĩ nhân cũng có lúc sai lầm.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang