Từ tâm và tham ái

Buổi sáng ở giảng đường, không khí vẫn còn se lạnh, ánh nắng đầu ngày len qua khe cửa chiếu xuống nền gạch hoa. Các sư cô, sư chú ngồi im lặng, khoanh chân, tay đặt nhẹ trên đùi. Giữa không gian tĩnh lặng ấy, tiếng thầy vang lên trầm ấm:

“Hôm nay mình học về lòng thương yêu. Thật ra, nói về thương yêu thì mình đã từng trao đổi trong bài Tứ Vô Lượng Tâm. Nhưng trong chương trình này, mình học về đạo đức người tu, nên mình vẫn phải nói lại cho có hệ thống.”

Thầy dừng lại một chút, nhìn quanh lớp. Có một câu hỏi mà thầy muốn các sư cô, sư chú tự trả lời: “Cái tham ái cũng là thương yêu, từ tâm cũng là thương yêu. Vậy nó khác nhau chỗ nào?”

Cô Trí ở dưới mỉm cười, đưa mắt nhìn thầy. Thầy gật đầu: “Cô Trí cười là chắc đã ngộ đạo rồi. Mời cô trả lời.”

Cô Trí chắp tay, giọng nhẹ nhàng: “Bạch thầy, con thấy lòng từ bi là tình thương vô hạn, không có tính ích kỷ. Còn tham ái thì có tính ích kỷ trong đó, dù cũng là tình thương.”

“Đúng lắm”, thầy gật gù. Sư Đạo tiếp lời: “Bạch thầy, con thấy từ bi là tình thương bao quát muôn loài, còn tham ái chỉ giới hạn trong gia đình, người thân, nên nó hữu hạn và ích kỷ.”

Thầy mỉm cười, rồi nói: “Đúng như quý sư cô nói. Tham ái là lòng thương yêu ích kỷ, bị chi phối bởi nghiệp duyên. Còn từ bi là lòng thương yêu vị tha, vô hạn, không giới hạn.”

Thầy kể: “Trên đời này, thương nhau là vì có nợ với nhau từ những kiếp trước. Có gia đình, cha mẹ mắc nợ con cái, phải nuôi nấng vất vả, rồi con cái lớn lên bỏ đi tha hương, không lo lại được. Có gia đình, con cái mắc nợ cha mẹ, nên dù cha mẹ nuôi không được bao nhiêu năm, nhưng khi trưởng thành, con cái lại quần quật lo toan nuôi lại cha mẹ đến ngày mất. Cái tình thương yêu đó là nhịp cầu để trả nợ. Người nào mắc nợ nhiều thì thương nhiều, người không mắc nợ thì tỉnh bơ.”

Thầy nhìn quanh lớp, giọng trầm xuống: “Còn lòng từ bi thì không phải do nghiệp duyên, mà do nguyện lực, do trí tuệ. Mình hiểu rằng muốn giải thoát, muốn giác ngộ, mình phải có trái tim thương yêu vô hạn. Và sau khi giải thoát, mình cũng cần lòng từ bi để giáo hóa chúng sinh. Vì vậy, từ bi là cực kỳ quan trọng.”

Một sư cô ngồi cuối lớp giơ tay: “Bạch thầy, con nghĩ lợi ích là mình phải đem giáo pháp của chư Phật, đem đạo đức của người tu để truyền đạt cho người khác.”

Thầy gật đầu: “Đúng. Lợi ích có hai phương diện chính: một là đạo đức, hai là hạnh phúc. Mình luôn mong cho chúng sinh có đạo đức, vì đạo đức là nhân. Và mong cho họ được hạnh phúc, vì hạnh phúc chỉ đến từ đạo đức. Không thể mơ ước cho chúng sinh hạnh phúc mà trước đó họ không có gốc đạo đức.”

Thầy nói tiếp: “Tính chất thứ hai của lòng vị tha là chấp nhận thiệt thòi về phần mình. Tham ái thì muốn được lợi, muốn người mình thương phải là của mình. Còn từ bi thì mong cho chúng sinh được lợi ích, và sẵn sàng hy sinh, âm thầm lặng lẽ, không phô trương.”

Thầy dừng lại, rồi hỏi: “Lòng từ bi là công việc của trái tim, ngôn ngữ không diễn tả được. Vậy làm sao để người ta hiểu mình thương họ?”

Một sư cô đáp: “Dạ, dùng đạo đức.” Sư Đạo bổ sung: “Phải giúp đỡ thật sự, chứ không chỉ nói suông.”

Thầy mỉm cười: “Đúng. Lòng từ bi không phô trương, không cho ai biết. Giúp đỡ nhưng âm thầm.”

Thầy chậm rãi giảng: “Muốn cho từ tâm xuất hiện, trước hết mình phải dùng trí tuệ để hóa giải những tâm bất thiện như ích kỷ, hơn thua, đố kỵ, tham lam, khoe khoan. Giống như người làm rẫy, đầu tiên phải phát cỏ, dọn gai góc. Nhưng sau khi dọn sạch, không phải dừng lại, mà phải gieo giống, trồng cây. Tu hành cũng vậy. Trí tuệ dọn sạch phiền não, rồi phải đưa từ bi bước lên.”

Thầy nhìn lớp học, giọng ấm áp: “Khi tâm đã trống trải, mình ngồi thiền, lắng tâm thanh tịnh, rồi tưởng tượng lòng thương yêu của mình lan tỏa khắp mười phương. Thương yêu huynh đệ, cha mẹ, người quen, người lạ, cả những người hại mình, đến chúng sinh bốn chân, đến cây cỏ. Ngồi quán như vậy, có khi một hai năm, từ bi vẫn chưa xuất hiện. Có khi phải bốn năm năm.”

Một sư chú hỏi: “Bạch thầy, thương yêu đến cả cọng cỏ, chiếc lá, có phải quá đáng không?”

Thầy lắc đầu: “Không. Vì cái gì có sự sống đều làm mình thương yêu được. Thực vật là nền tảng của động vật. Ngày nào cây rừng biến mất, động vật cũng chết hết. Rồi đến cả hòn sỏi, viên đá, tuy vô tri nhưng đều có vị trí trong sự sống của hành tinh. Khi từ bi đã phủ trùm, mình thương yêu được cả những thứ đó.”

Thầy kể: “Có lần tôi giảng cho Phật tử, họ hay tin vào sự gia hộ, thần chú. Tôi nói, tôi không phủ nhận những điều đó, nhưng có một điều mạnh hơn tất cả, đó là lòng từ bi. Một người quán từ bi qua bốn năm năm, thương yêu đến từng lá cây, cọng cỏ, khi họ chú nguyện điều gì, chuyện đó sẽ thành tựu. Vì lòng từ bi thu hút sự đùm bọc, kính ngưỡng của chư thiên, mạnh hơn mọi câu thần chú.”

Thầy nhìn quanh, giọng trầm ấm: “Người tu mà đạt được từ tâm, trầm lắng mà từ bi tràn đầy, thì quỷ thần cũng phải kính nể. Các con hãy cố gắng thực hành, rồi sẽ thấy điều đó là thật.”

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải: Lòng từ bi là tình thương vị tha, vô hạn, không ích kỷ, không bị chi phối bởi nghiệp duyên. Muốn có từ tâm, phải dùng trí tuệ hóa giải phiền não, rồi nuôi dưỡng lòng thương qua thiền quán và hành động giúp đỡ âm thầm. Từ bi là nền tảng của giải thoát và là sức mạnh lớn nhất, vượt trên mọi thần chú.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang