Từ lời chê đến lòng tôn trọng

Tiếng đàn vừa cất lên, giai điệu quen thuộc đã chảy ra giữa căn phòng. Người nghe chung quanh chăm chú thưởng thức, có người khe khẽ hát theo. Riêng người tu trẻ ngồi im, đôi mày hơi nhíu lại. Từ thuở nhỏ, mỗi lần nghe thứ âm nhạc bình dân với những tiết tấu gần giống nhau ấy, ông đều tự hỏi vì sao nhiều người có thể say mê đến vậy.

Ông vốn yêu những giai điệu mà mình cho là tinh tế, sang trọng và có chiều sâu hơn. Thế nhưng đi đâu ông cũng gặp loại nhạc bình dân kia. Có khi người ta vừa cầm đàn lên, những âm điệu quen thuộc lại vang ra. Càng nghe, ông càng thấy khó hiểu. Sự khác nhau trong sở thích âm nhạc vô tình trở thành một bức tường nhỏ trong lòng: bên này là điều ông trân trọng, bên kia là điều ông cho rằng đơn giản.

Một lần, nghe người khác say sưa nói về loại nhạc ấy, ông không giấu được thắc mắc.

“Tại sao mọi người cứ thích những giai điệu gần giống nhau như vậy?”

Người đối diện đáp: “Vì nghe gần gũi, dễ nhớ và hợp với lòng chúng tôi.”

Ông khẽ lắc đầu: “Nhưng còn rất nhiều thứ âm nhạc sâu sắc hơn.”

Người kia chỉ mỉm cười: “Có thể điều hợp với thầy lại chưa chắc hợp với chúng tôi.”

Câu trả lời giản dị ấy chưa lập tức làm ông thay đổi. Ông vẫn thấy khoảng cách giữa những loại hình nghệ thuật là điều rất rõ ràng. Nhưng theo năm tháng, khi quan sát nhiều người hơn, ông nhận ra sở thích nghệ thuật không phải thứ có thể ép buộc. Nó liên quan đến tập quán, nghiệp duyên, sự từng trải, trình độ cảm nhận và cấu tạo tâm hồn của mỗi người.

Ông nghĩ đến một món ăn quen thuộc của người Campuchia là mắm bò hóc. Có người Việt Nam không quen nên khó thưởng thức, nhưng với người Campuchia, đó lại là hương vị gắn với đời sống và văn hóa của họ. Nếu chỉ lấy khẩu vị của mình làm chuẩn rồi chê bai người khác, con người sẽ dễ biến khác biệt thành sự khinh thường.

Ông tự hỏi: “Nếu họ yêu một hương vị đã gắn với đời sống của họ, ta có thể bắt họ lập tức thích thứ khác không?”

Một người bên cạnh nói: “Không thể ép được. Cũng như không thể bắt mọi người cùng thích một loại nhạc.”

Ông chậm rãi gật đầu: “Vậy điều cần sửa trước hết có lẽ không phải sở thích của họ, mà là thái độ của ta đối với điều khác mình.”

Từ đó, ông quan sát kỹ hơn và nhận ra số người có thể thưởng thức những loại âm nhạc cao cấp thường không nhiều. Trong khi ấy, âm nhạc bình dân lại phù hợp với đông đảo người nghe. Xã hội vốn có nhiều tầng mức cảm nhận khác nhau. Người đang ở mức nào sẽ tự nhiên tìm đến điều phù hợp với mức ấy. Muốn họ thay đổi, không thể dùng sự chê bai hay ép buộc; chỉ khi hiểu biết và năng lực cảm thụ được nâng lên, sở thích mới có thể tự chuyển biến.

Nhận thức ấy còn chạm đến một điều sâu hơn trong chính đời tu của ông. Khi mới bước vào đạo Phật, ông đặc biệt yêu thích tu thiền. Với ông, thiền là một cuộc chiến đấu khó khăn nhưng sáng suốt với chính mình. Người hành thiền phải nhìn vào tâm hồn, nhận ra từng sai lầm, theo dõi từng hơi thở, giữ sự tỉnh thức và lắng nghe những chuyển động rất nhỏ trong nội tâm.

Càng thực hành, ông càng bị cuốn hút bởi vẻ sâu sắc, tinh tế của một thiền giả. Vì thế, khi gặp những người chỉ chuyên tâm niệm danh hiệu Phật, ông lại thấy khó hiểu. Họ cứ lặp lại câu niệm với niềm tin rằng sau khi mất sẽ được sinh về cảnh giới lành. Trong mắt người tu trẻ khi ấy, cách tu đó dường như quá đơn giản.

Ông hỏi một người đang niệm Phật: “Sao bác không tìm hiểu sâu hơn và tu thiền?”

Người kia đáp: “Tôi giữ tâm mình bằng câu niệm Phật. Cách này hợp với tôi.”

“Nhưng chỉ niệm như vậy, bác không thấy quá đơn giản sao?”

Người ấy chắp tay, nhẹ nhàng nói: “Tôi chưa theo được con đường thầy đang đi. Nhờ câu niệm này, tâm tôi bớt tán loạn và còn nhớ đến Phật.”

Lời nói ấy ở lại trong ông. Dẫu vậy, phải qua thêm nhiều năm, trải nghiệm và quan sát, ông mới thật sự hiểu được ý nghĩa của nó. Cũng giống như âm nhạc, cách tu tập của một người tùy thuộc vào trí tuệ, căn cơ và mức độ tâm hồn của họ. Có người phù hợp với thiền, có người phù hợp với niệm Phật. Không thể lấy con đường hợp với mình để ép thành khuôn mẫu duy nhất cho tất cả.

Điểm nút đến khi ông nhìn lại cả hai sự việc tưởng như không liên quan: một người say mê âm nhạc bình dân và một Phật tử chuyên lòng niệm Phật. Cả hai đều đang tìm đến điều phù hợp với tâm hồn mình. Nếu ông khởi lòng xem thường chỉ vì mình yêu một lựa chọn khác, thì chính ông đã để sự khác biệt trở thành lý do của xa cách.

Ông lặng người trước nhận ra ấy. Sự tinh tế của thiền đáng quý, nhưng nếu việc yêu thiền khiến ông khinh người niệm Phật thì sự tu tập ấy vẫn còn thiếu lòng bao dung. Một phương pháp cao sâu không thể trở thành cái cớ để tâm kiêu mạn lớn lên. Điều quan trọng không chỉ là mình đi con đường nào, mà còn là có biết thương người đang đi con đường khác hay không.

Ông tự nhủ: “Họ vẫn nhớ Phật, vẫn cố giữ tâm không loạn. Như vậy đã là điều đáng mừng.”

Một người hỏi: “Vậy thầy còn trách những người chỉ chuyên niệm Phật nữa không?”

Ông mỉm cười: “Không. Nếu cách ấy giúp họ có tu tập thì ta phải quý. Khác cách tu không có nghĩa là được quyền ghét nhau.”

Từ đó, thái độ của ông thay đổi. Khi nghe ai yêu loại nhạc bình dân, ông không còn lập tức khó chịu hay đem sở thích của mình làm thước đo. Ông hiểu rằng người ấy đang thưởng thức điều phù hợp với cảm xúc và trình độ hiện tại. Nếu có cơ hội, người ta có thể dần tiếp xúc với những giá trị khác; nhưng sự trưởng thành ấy phải diễn ra tự nhiên, không thể được tạo ra bằng lời chê bai.

Với những người niệm Phật cũng vậy, ông nhìn họ bằng sự thoải mái và quý mến. Chỉ cần trong lòng họ còn hướng về Phật, còn dùng câu niệm để giữ tâm khỏi tán loạn, ông đã thấy đáng vui. Ông không từ bỏ con đường thiền mình yêu thích, cũng không phủ nhận sự khác nhau giữa các phương pháp. Ông chỉ không còn dùng khác biệt ấy để dựng thành hàng rào giữa những người cùng hướng thiện.

Năm tháng khiến mái đầu người tu trẻ ngày nào bạc đi, nhưng cũng làm tầm nhìn trong ông rộng hơn. Ông hiểu rằng lòng khoan dung không đòi mọi người phải giống hệt nhau. Thế giới vẫn sẽ có người thích giai điệu này, người yêu giai điệu khác; có người hợp thiền, người nương vào câu niệm Phật. Điều cần thiết là mỗi người biết kiềm lại sự tự cao, đừng vội biến điều mình yêu thành tiêu chuẩn để phán xét tất cả.

Giữa những khác biệt ấy, ông tìm thấy một nguyên tắc giản dị: dù không giống nhau, vẫn quyết không ghét nhau. Không những không ghét, nếu người khác còn đang cố gắng hướng thiện bằng con đường phù hợp với họ, ta càng nên tôn trọng và yêu thương. Chính sự thay đổi đó giúp ông nhìn cuộc đời nhẹ nhàng hơn, nhìn những người khác mình bằng đôi mắt bình thản hơn, và giữ cho tình đồng đạo không bị chia cắt chỉ vì phương pháp tu tập.

Ý nghĩa câu chuyện

Sở thích và cách tu của mỗi người tùy thuộc căn cơ, trình độ và hoàn cảnh. Ta có thể giữ con đường mình tin tưởng nhưng không được khinh chê người khác; dù khác nhau, vẫn phải tôn trọng và thương yêu nhau.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang