Tình Yêu Đạo Từ Hai Nhánh

Bên trong giảng đường Phật học, không khí trầm lắng. Một vị thượng tọa đang đứng giữa sân, tay chỉ vào một chiếc xe máy hiệu Suzuki cũ kỹ đang dựng bên góc tường. Ông quay sang nhìn các tăng ni ngồi thành hàng, ánh mắt điềm tĩnh.

"Hôm nay, ta sẽ nói về tình yêu. Nhưng không phải tình yêu nam nữ, mà là tình yêu với đạo. Nhưng trước tiên, ta muốn hỏi quý thầy: tại sao ta lại yêu một chiếc xe máy?"

Một sư cụ tóc bạc trắng khoẻ khoắn lên tiếng: "Thưa thầy, con thật sự cũng muốn có một chiếc xe mới. Xe cũ hay hỏng đường, có lúc bị hư giữa đêm không có chỗ sửa. Con đã đi hỏi thăm, chọn lựa rất kỹ. Con thích màu đỏ, thấy chắc chắn hơn, màu của trí tuệ, nên đã chọn xe này."

"Đúng rồi." Vị thượng tọa gật đầu. "Thầy vừa trả lời rất chính xác. Ta yêu một vật vì hai lý do. Thứ nhất, vì nó tốt, bền, giải quyết được nhu cầu. Đó là tính lý trí, tính trí tuệ của nó. Thứ hai, vì nó đẹp, màu đỏ lãng mạn, thiết kế tinh tế. Đó là tính thẩm Mỹ của nó. Khi hai thứ đó cân đối, ta mới thực sự yêu thích."

Ông nhìn khắp lượt tăng ni, giọng trầm xuống: "Đạo Phật cũng vậy. Ta yêu đạo Phật vì hai lý do. Một, vì duyên kiếp quá khứ – ta đã từng gieo duyên với Phật pháp từ những kiếp trước, nên kiếp này tình yêu đến rất tự nhiên. Hai, vì lý do hiện tại, giống như hai điều vị sư cụ vừa nói: ta yêu tính lý trí của đạo Phật, và ta yêu cái đẹp của đạo Phật."

Một tăng sĩ trẻ cất tiếng: "Thưa thầy, tình cảm với đạo thì dễ hiểu, nhưng lý trí thì phải lý giải thế nào ạ?"

Vị thượng tọa mỉm cười: "Tính lý trí của đạo Phật nằm ở sự chặt chẽ, logic của nó. Ví dụ, luật nhân quả. Một tôn giáo khác nói rằng thần thánh ở trên trời chấm điểm, tốt thì lên trời, xấu thì xuống địa ngục. Nhưng đạo Phật nói: không cần một đấng nào chấm điểm, vũ trụ này có luật nhân quả công bằng: gieo nhân nào, gieo quả nấy. Nhân nào quả đó, chặt chẽ như một hệ thống toán học. Cái lý trí cao như vậy chinh phục được cả những người trí thức nhất trên thế giới."

"Còn cái đẹp của đạo Phật thì ở đâu?" Ông hỏi, rồi tự trả lời: "Nó nằm ở tâm từ bi Phật dạy, ở sự thanh tịnh của ngôi chùa, ở nụ cười hiền lành của các bậc tôn túc, ở lời kinh tiếng kệ vừa sâu sắc vừa mượt mà. Đó là cái đẹp làm rung động lòng người."

Ông dừng lại một lúc, ánh mắt hơi xa xăm: "Tôi nhớ ngày mới xuất gia, vào ở chùa Tịnh Độ. Suốt ngày phải tụng nghi thức tịnh độ, bài nào cũng dài, chữ nào cũng khó. Một hôm, vị thượng tọa quản lý phát hiện tôi trốn tụng, đuổi ra khỏi chùa. Tôi mới xin thầy trưởng cho năm ngày, sáng lao động, chiều học một đệ (đoạn) Lăng Nghiêm. Năm ngày thuộc liền. Nhưng thuộc mà không thích, vì bài kinh đó lúc đó chưa có tính lý trí rõ ràng với tôi – tôi vốn thích toán, cái gì cũng phải có lý thuyết chắc chắn mới thuyết phục được."

Ông khẽ lắc đầu: "Giờ đây, nhiều người nước ngoài cũng vậy. Họ chán cái tôn giáo của họ vì toàn phải tin, phải yêu, phải phục tùng. Họ tìm đến đạo Phật, đọc từng chữ tràn đầy lý trí: một tỳ kheo ngồi kiết già, diệt trừ tham sân, xây dựng đạo đức – lý trí quá, họ yêu ngay."

"Nhưng," giọng ông nghiêm lại, "điều đó đặt lên vai chúng ta một trách nhiệm lớn. Khi đi hoằng pháp, đừng chỉ đẩy niềm tin – chuyện xưa rồi. Hãy phát huy tính lý trí của đạo Phật, và gói nó lại trong một vẻ đẹp tuyệt vời. Nói về nhân quả nhưng phải nói cách nào cho đẹp. Giới thiệu vô ngã nhưng phải giới thiệu cách nào cho đẹp. Đừng hù dọa: 'Mày chết gonna làm chó!' – người ta bỏ mình đi ngay."

Ông kể tiếp: "Vừa rồi, trường hạ mời tôi dạy. Tôi bắt các thầy học làm thơ. Các thầy ngạc nhiên: 'Sao tu mà phải học thơ?' Tôi bảo: 'Để khi cần, các thầy có thể sáng tạo ra nghi lễ mới.' Hôm đó, có người mời đi cầu siêu cho một đứa bé mới một tuổi. Các thầy biết tụng bài gì không? Tụng Biến Di Đà. Ai hiểu không? Không ai hiểu. Mình tụng mà mình cũng không hiểu. Đó là đạo Phật sao?"

"Nếu các thầy biết làm thơ," ông nói, "ngay chiều hôm đó, các thầy có thể ngồi viết một bài xám vừa hợp tình cảnh đau thương của gia chủ, vừa nâng lên từ từ đạo lý. Hoặc nếu có lễ cầu quốc thái dân an mà đạo Phật chưa có nghi thức, các thầy viết liền một bài, thỏa mãn tâm tình mọi người, làm họ yêu đạo ngay vì cái đẹp và lý trí trong đó."

Ông nhìn ra khoảng sân ngoài cửa sổ, nơi ánh nắng chiều đang xiên nghiêng: "Mấy ngàn năm đạo Phật rồi, mà nghi thức còn nghèo nàn đến vậy, đụng chuyện không có gì để xài. Quyền năng sáng tạo nằm trong tay chúng ta. Hãy biết làm thơ, biết sáng tạo, để mỗi nghi thức đều vừa có đạo lý sâu xa, vừa có vẻ đẹp thẩm mỹ. Từ đó, chúng ta mới gieo được đạo tâm cho biết bao nhiêu con người trên cuộc đời này."

Giảng đường im lặng. Một làn gió nhẹ thổi qua, mang theo hương sen thoang thoảng. Các tăng ni ngồi bất động, ánh mắt trầm tư, như đang thấm dần điều thầy vừa nói – tình yêu đạo không chỉ đến từ niềm tin mù quáng, mà từ hai nhánh vững chắc: lý trí và cái đẹp.

Ý nghĩa câu chuyện

Tình yêu đạo Phật (đạo tâm) không phải là cảm xúc mù quáng mà có hai gốc rễ vững chắc: một là lý trí – vì đạo Phật có hệ thống triết lý logic, chặt chẽ, đúng đắn (như luật nhân quả); hai là thẩm mỹ – vì đạo Phật có vẻ đẹp từ bi, thanh tịnh, tinh tế trong lời kinh tiếng kệ, đời sống tu hành. Người tu và người hoằng pháp cần phát huy cả hai yếu tố này: trình bày giáo lý bằng lý trí sắc bén, đồng thời gói gọn trong vẻ đẹp tinh tế để chạm đến cảm xúc và dẫn dắt mọi người đến với đạo tâm chân chính.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang