Ta Sống Vì Ai?

Chiều muộn, gió từ hồ thổi lên mát lạnh, mang theo mùi cỏ hoa thoang thoảng của nghĩa trang Phúc An Viên. Hàng trăm Phật tử ngồi im lặng trên những hàng ghế xếp ngay ngắn, khuôn mặt ai cũng trầm tư. Thầy Thích Chân Quang đứng trên bục giảng, ánh mắt quét một lượt rồi dừng lại ở một người đàn ông trung niên đang ngồi ở hàng ghế đầu tiên.

"Kính thưa quý Phật tử," Thầy nói, giọng ấm áp, "hôm nay nhân buổi lễ Vu Lan tại công viên Phúc An Viên này, chúng ta ngồi đây hỏi với nhau một điều. Cho đến giờ phút này, ta sống vì ai?"

Người đàn ông được Thầy giới thiệu là anh Tâm, giám đốc của Phúc An Viên - nghĩa trang đang được xây dựng thành một điểm tâm linh. Anh đứng dậy, chấp tay chào mọi người, nụ cười hiền hậu nhưng đôi mắt lại phảng phất một nỗi buồn khó tả.

"À, có một câu chuyện vui thế này," Thầy mỉm cười, phá vỡ bầu không khí căng thẳng. "Có một cô nọ mới nhắn tin cho một người yêu cũ: 'Anh có khỏe không?' Cái anh kia mừng quá, nhắn tin lại: 'Ồ, anh khỏe. Em sao lúc này? Ngày anh cũng nhớ em lắm.' Cái cô đó mới trả lời: 'Ủa, anh còn sống hả?' Cô nói: 'Ủa, chứ sao? Em nghĩ anh chết rồi. Tại hồi còn yêu nhau, anh nói mà hễ không còn em nữa thì anh chết liền. Mình đã chia tay hai tháng rồi, thì ra em nhắn tin thử, thì ra anh cũng còn sống.'"

Một vài tiếng cười nhẹ vang lên, nhưng Thầy nghiêm mặt lại ngay. "Câu chuyện vui nhưng cho ta hiểu một điều thế này: thì ra trong đời ta, ta có ai đó để ta đặt cái cuộc sống mình lên trên đó. Vì sao ta sống? Ta sống vì ai?"

Thầy im lặng một lúc, ánh mắt sâu thẳm. "Nhỏ thì ta không có biết điều đó. Nhưng đến lúc nào đó trong cuộc đời, có một sự tình gì, một con người gì, một vấn đề gì lấy hết cả tình yêu thương của mình, lấy hết cả tâm hồn của mình thì mình mới hiểu ra một điều: mình sống vì điều đó. Ví dụ như khi lớn lên một chút, bắt đầu có cái tình yêu, tình yêu của nam nữ ở cái tuổi mới lớn nó rất là mãnh liệt. Khi mà trong cái tình yêu người ta ngày nhớ đêm thương, khi mà cái tình cảm giành nhiều quá, người ta cứ tưởng là nếu thiếu cái người đó mình không sống nổi, là mình vì người đó mà sống. Không có người đó, mình không sống nổi."

Thầy nhìn thẳng vào mắt anh Tâm. "Anh Tâm, anh sống vì ai?"

Anh Tâm từ từ đứng lên, tay nắm chặt micro. Đám đông im phăng phắc. Anh nuốt khan, giọng hơi run: "Dạ... con sống vì nghĩa trang này... vì công việc này... chứ không mấy người chết đâu ạ." Một vài tiếng cười rộ lên, nhưng ánh mắt anh vẫn đầy suy tư.

"Anh Tâm sống vì nghĩa trang," Thầy gật gù. "Đó là một câu trả lời. Nhưng ta thử hỏi một người cha mẹ: 'Ông bà sống vì ai?' Câu trả lời thường là gì? 'Tôi sống vì con.' Đúng không ạ? Nhiều người lúc mới lớn chưa có mục đích sống. Tới chừng lập gia đình, tới chừng đẻ con ra rồi mới thấy con mình dường như là tất cả của cuộc đời mình. Mọi hy vọng đều gửi hết vào đứa con. Hỏi cha mẹ sống vì ai, ngồi nghĩ đi nghĩ lại đúng là mình sống vì con, mình làm lụng tận tụy vất vả cực khổ để nuôi con, dạy con, nhìn con khôn lớn. Câu trả lời rõ ràng nhất là: 'Tôi sống vì con.'"

Thầy chợt cười hiền. "Còn bây giờ hỏi đứa con: 'Con sống vì ai?' Không bao giờ có đứa nào trả lời sống vì cha mẹ. Đúng không ạ? Đứa con lớ ngớ liền. Hỏi con sống vì ai, nhà con sống vì người yêu con liền. Thương ba mẹ thì thương chứ không bao giờ sống vì ba mẹ. Vì sao? Vì cái quy luật của tạo hóa, quy luật của tâm lý: ta sống vì cái ta đi tới, chứ không bao giờ sống vì cái đi lui. Mà cha mẹ mình vẫn là một quá khứ. Dù mình hết sức yêu thương bố mẹ nhưng biết lúc nào đó bố mẹ sẽ chết. Nếu nói mình sống vì bố mẹ, tờ bố mẹ chết nữa mình chết theo phải không ạ?"

Một người phụ nữ lớn tuổi ở hàng ghế sau giơ tay: "Thưa thầy, vậy cha mẹ sống vì con, con không sống vì cha mẹ, thì lỗi ai ạ?"

Thầy lắc đầu: "Không có lỗi ai cả. Đó là quy luật tự nhiên. Ta phải chấp nhận. Ta không bắt được, không ép một đứa con phải sống vì bố mẹ. Nhưng bố mẹ thì phải sống vì con, vì đó là đạo lý tự nhiên, tự nhiên của trời đất, của lương tâm. Nhưng ta không ép đứa con sống vì bố mẹ. Ta chỉ ép đứa con phải hiếu kính với bố mẹ thôi. Ngày nào bố mẹ còn sống thì phải hết sức yêu kính bố mẹ mình. Bởi vì bố mẹ cho mình cả cuộc đời, biết bao nhiêu sự yêu thương, sự hy sinh vất vả. Và ta hiếu kính biết ơn để chi? Để ta tiếp tục sống với cuộc đời, chứ không quay ngược lại sống vì bố mẹ."

"Vì nếu bố mẹ sống vì con, con sống vì bố mẹ, cuộc đời này bế tắc hết. Cho nên ta phải có một dòng chảy đi xuống. Cha mẹ sống vì con, còn đứa con sẽ sống vì cuộc đời, sống vì nhân loại, vì những sự nghiệp bước tới phía trước, cho tương lai, cho xã hội, cho đất nước, cho thế giới."

Thầy quay sang một người đàn ông mặc áo Bộ đội cũ ngồi ở góc sân. "Còn nếu ta hỏi người chiến sĩ đang cầm khẩu súng đứng ngoài biên cương: 'Anh sống vì ai?' Câu trả lời là gì? Sống vì tổ quốc. Tại vì nếu không sống vì tổ quốc, đâu có dám cầm súng đứng ngoài kia cho giặc bắn vô. Trong cái sống cái chết đường tơ kẻ tóc như vậy mà vẫn cầm cây súng bắn lại kẻ thù thì họ sống vì ai? Rõ ràng là sống vì tổ quốc."

Người Bộ đội già gật gù, mắt rưng rưng. "Dạ, hồi trẻ con cũng từng chiến đấu ở Campuchia. Lúc đó con cũng nghĩ đơn giản: mình sống vì đất nước, mình sẵn sàng chết vì đất nước."

"Còn nếu ta hỏi một người nhạc sĩ: 'Anh sống vì ai?' Thường ta bắt gặp hai câu trả lời. Thứ nhất: 'Tôi sống vì nghệ thuật.' Cả cuộc đời đem hết trái tim, tâm tình, sự sáng tạo nằm trong âm nhạc hết. Không có âm nhạc, chết liền. Thứ hai: 'Tôi sống vì những người yêu của tôi.'" Thầy cười, "Mấy ông đó bồ nhiều quá, tình cảm họ nhiều quá nên họ vung vãi tùm lum, gây ra đủ thứ chuyện khổ sở trên đời."

Một người đàn ông trẻ giơ tay: "Thưa thầy, còn người tu sĩ Phật giáo sống vì ai ạ?"

Thầy nhìn thẳng vào mắt người ấy, giọng trầm xuống: "Vì Phật pháp, vì chúng sinh, vì lòng từ bi, vì đạo lý. Những điều cao siêu mà họ đã đem cả cuộc đời đi theo. Vì Phật pháp cao siêu đó mà họ từ bỏ hết những niềm vui của thế gian, dành hết tâm trí cho sự tu hành. Câu trả lời này hết sức cao siêu, thiêng liêng, vĩ đại. Cầu mong họ được như vậy. Cầu mong họ nói thật lòng như vậy. Người nào mà tâm trí dành hết được cho Phật pháp, cho chúng sinh thì ta gọi họ là người chân tu."

Thầy im lặng một lúc lâu, rồi nói tiếp, giọng sâu hơn: "Nhưng mà có những người lạ lắm. Ví dụ như có những người thủ lĩnh, bộ hạ trung thành với ông chủ kỳ lạ. Ông chủ kêu chết, chết liền. Khi có phe nào đánh nhau, sẵn sàng lấy thân mình che đạn cho chủ nhân. Hỏi người đó sống vì ai? Sống vì ông chủ. Ta cũng không hiểu đó là vì sao. Nhưng đó là vì nợ duyên đời trước. Đời trước chịu một cái nợ lớn quá, trước khi chết đã lập một lời thề. Lời thề trong lúc xúc động nói mạnh quá, nó mang đi theo qua những kiếp khác luôn. Cho đến khi gặp lại, trở lại làm thuộc hạ phục vụ rất tận tụy, rất trung thành, và khi chết sẵn sàng chết vì chủ của mình."

Anh Tâm chợt lên tiếng, giọng nghẹn lại: "Thưa thầy, con... con từng có một người giúp việc trung thành như vậy. Cả gia đình con gặp tai nạn, bà ấy lao vào cứu con, bà ấy bị thương nặng... Bà ấy nói với con: 'Con cho tôi làm giúp việc, nuôi cả nhà tôi khỏi chết đói. Tôi nguyện đời đời kiếp kiếp hầu hạ gia đình con.' Con không ngờ đó là... là lời thề từ kiếp trước."

Một vài giọt nước mắt lăn dài trên má anh Tâm. Thầy gật gù: "Đó, có những trường hợp như vậy. Hoặc có những người sống vì cơ nghiệp. Họ có phước đời trước, dựng lên được một sự nghiệp rất lớn, công ty nhiều nhân viên, nhiều chi nhánh. Thương con thì thương nhưng không bằng cái sự nghiệp, bằng cái cơ nghiệp của mình. Sống là vì cơ nghiệp đó mà sống, xem đó là niềm tự hào, là giá trị, là uy tín. Hy sinh tất cả cuộc đời, cả tâm tình công sức để dồn vào xây dựng cái cơ nghiệp đó."

Thầy quay lại nhìn mọi người: "Rồi có những người không còn gì để sống nữa, không vì điều gì để sống nữa và họ quyết định tự tử. Nghĩa là họ đã dồn hết tình yêu thương, hết lẽ sống, hết niềm hy vọng vào một điều gì đó mà điều đó đã tan vỡ, và họ không cần sống nữa. Thường gặp nhất là tự tử vì tình, ở lứa tuổi trẻ. Lúc tình cảm còn rất bồng bột, nông nổi và mãnh liệt. Trái tim người ta lúc đó dồn tình yêu rất mạnh, nên khi thất bại trong tình yêu, thấy giống như cuộc đời không còn gì để sống nữa."

"Nếu ta gặp một người tự tử thì ta phải làm sao cứu họ?" Thầy hỏi.

Một cụ bà ở hàng đầu giơ tay run run: "Thưa thầy, nếu gặp cô gái leo lên cầu định nhảy, mình kéo lại, hỏi vì sao, cô ấy nói người yêu bỏ, thì mình nói: 'Anh đây, anh yêu em.' Cô ấy hết tự tử liền!"

Mọi người bật cười, nhưng Thầy gật gù: "Bà cụ này có kinh nghiệm vụ này hay sao? Bà biết câu trả lời hoàn toàn chính xác. Phải sát cho một niềm tình mới, một niềm hy vọng mới thì họ hết tự tử liền."

"Ví dụ có người leo lầu tính cắm đầu xuống, kéo lại, hỏi vì sao, nói thua cá độ bóng đá. World Cup vừa rồi Brazil thua Đức 7-1, nên không còn gì để sống nữa. Nhà cửa cầm cố hết rồi. Thì khuyên sao? Hãy khuyên họ: 'Anh hãy ráng sống để cá độ lần nữa. Nhưng lần này đừng cá độ vào trái bóng, mà hãy cá độ vào nhân quả.' Trái bóng nó lăn qua lăn lại, bạc bẻo, tạm bợ và tàn nhẫn. Có một trái bóng ta phải quan tâm hơn, vì nó được đá bởi lương tâm con người. Đó là trái bóng của tội phước."

Thầy nói chậm, rõ ràng: "Hãy sống và hãy đá banh. Nhưng đá gì? Đá trái banh tội phước. Giữ cho cuộc đời mình, giữ cho trái banh cuộc đời mình không lăn vào bóng tối. Trái banh đó hay hơn nhiều trái banh khác."

Giọng Thầy trầm xuống: "Nãy giờ ta kể ra nhiều lý do để ta sống vì điều đó. Nhưng thật sự, ví dụ ai nói hay cái gì hay, vẫn có một cái ta bí mật âm thầm trong những lẽ sống của mình. Nói cha mẹ sống vì con, nhưng sự thật vẫn vì cha mẹ một phần, vì đứa con là tình yêu thương của mình, cũng là sự nương tựa cho mình ở tuổi già. Nói vợ chồng sống vì nhau, nhưng bởi vì người kia yêu thương mình, cho mình hạnh phúc, nên mình yêu họ lại, cái bản ngã vẫn âm thầm ở trong đó. Nói chiến sĩ chiến đấu vì tổ quốc, nhưng vẫn có kỷ luật thúc đẩy phía sau, vẫn có vinh quang của người chiến thắng thúc đẩy."

"Nhưng dù sao," Thầy nói giọng chắc nịch, "có một cái gì đó để ta sống, có một ai đó để ta sống thì vẫn cao thượng hơn là những người khi hỏi tới sống vì gì không biết, sống một cách vô ký vô cảm. Đó là những người vẫn rất là tệ. Còn ta lớn rồi, có đạo lý rồi, sẽ xác định mình: hỏi sống vì ai, có câu trả lời rõ ràng. Không có để cuộc đời đưa đẩy, không sống vô ký vô cảm, chẳng biết mình sống vì cái gì nữa."

Thầy nhìn một lượt đám đông: "Mỗi cái lẽ sống mà ta chọn, nó thành cái nhân quả tội phước cho đời sau. Cha mẹ sống vì con, kiếp sau đầu thai vào gia đình đàng hoàng, ổn định, có cha có mẹ, được nuôi được dạy tử tế. Hai người thương nhau, thề vì nhau mà sống thì duyên hai người rất đậm nhưng phước không có nhiều, vì lẽ sống chỉ dồn cho một người. Người sống vì tổ quốc thì nhân quả đời sau từ từ lên chức, lần lần nắm giữ những chức trong quốc gia. Người sống vì nghệ thuật thì thường chết là đầu thai lên làm thần ở cõi đó, phục vụ cho chư thiên."

Anh Tâm từ từ đứng dậy lần nữa, lần này mắt anh sáng lên: "Thưa thầy, từ hôm nay, con sẽ sống vì nghĩa trang này, vì những người đã khuất, và vì cả những người còn sống. Con sẽ biến nơi này thành một công viên tâm linh, nơi mọi người đến để nhớ về tổ tiên, để suy ngẫm về cuộc đời. Đó là lẽ sống của con."

Thầy mỉm cười, ánh mắt hiền từ: "Đó, anh Tâm đã có câu trả lời. Vậy thì hãy sống vì điều đó. Và khi ta còn có câu trả lời để sống vì cái gì thì ta vẫn là một người cao thượng trên đời này."

Chiều tắt dần, gió thổi nhẹ qua hàng cây, mang theo mùi hoa cúc vàng. Hàng trăm Phật tử vẫn ngồi đó, ai cũng mang trong lòng một câu hỏi mới: "Ta sống vì ai?" Và có lẽ, từ chiều hôm nay, họ sẽ bắt đầu tìm câu trả lời cho riêng mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện "Ta Sống Vì Ai?" nhắc nhở mỗi người cần tự hỏi bản thân về mục đích và lẽ sống của cuộc đời. Mỗi người cần có một "lẽ sống" rõ ràng - dù là vì gia đình, tổ quốc, nghệ thuật, hay Phật pháp - để cuộc đời không trôi qua vô nghĩa theo bản năng. Người có lý tưởng sống sẽ có động lực để phấn đấu, cống hiến và sống đẹp hơn. Đồng thời, mỗi lẽ sống đều mang theo nhân quả riêng: sống vì điều gì thì sẽ gặt hái quả báo tương ứng ở kiếp sau. Quan trọng nhất là phải sống có ý thức, có đạo đức, và không ngừng hoàn thiện bản thân.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang