Sợi dây thòng lộng và khoảnh khắc bừng sáng

Trong một khu rừng già tĩnh mịch, ánh nắng chiều xiên qua những tán lá mục, tạo nên những vệt sáng loang lổ trên nền đất ẩm ướt. Không khí nơi đây đặc quánh, nặng nề như chính nỗi niềm đang đè nén trong lòng một bóng hình nhỏ bé. Đó là một vị Tỳ-kheo-ni, tuổi đạo đã cao, mái tóc bạc phơ, đôi mắt trũng sâu vì bao đêm thức trắng chiến đấu với nội tâm.

Bà ngồi bệt xuống gốc cây cổ thụ, tay run rẩy cầm sợi dây thừng thô ráp. Hai mươi mấy năm rồi. Hai mươi mấy năm kể từ ngày bà khoác lên mình tấm y vàng, theo bước chân Thế Tôn. Nhưng lạ thay, dù thời gian trôi đi đằng đẵng, dù bà đã nỗ lực hết mình, tâm hồn bà vẫn chưa một lần được yên tĩnh. Một sát-na bình lặng cũng là điều xa xỉ. Mỗi khi ngồi thiền, vọng tưởng cứ như những con sóng dữ dội, cuốn phăng sự chú ý của bà vào quá khứ, vào những lo toan trần tục, khiến bà chìm đắm trong sự hỗn loạn triền miên.

“Tại sao? Tại sao mọi người đều an lạc, còn ta thì mãi mãi bất an?”, bà tự hỏi, nước mắt lăn dài trên gò má hốc hác. Bà nhìn quanh, nhớ lại những huynh đệ đồng tu. Có người chỉ vài năm đã chứng quả A-la-hán, có người trước khi tịch đã bay lên hư không, tự thiêu thành xá-lợi rực rỡ. Còn bà, bà vẫn là một phàm phu tầm thường, thậm chí còn tệ hơn, vì cái “tầm thường” ấy đầy ắp sự đau khổ và dằn vặt.

Nỗi đau khổ ấy lớn dần, tích tụ như một khối u ác tính trong tâm trí. Bà cảm thấy mình là gánh nặng, là kẻ thất bại thảm hại nhất trong Tăng đoàn. Ý nghĩ buông xuôi, kết liễu cuộc đời để chấm dứt chuỗi ngày địa ngục này bắt đầu nhen nhóm. Bà đứng dậy, bước chậm rãi vào sâu trong rừng, chọn một cành cây chắc chắn. Với bàn tay lạnh ngắt, bà buộc sợi dây thừng vào cành, thắt một nút thòng lộng. Bà kê một khúc gỗ mục dưới chân, hít một hơi thật sâu, rồi đưa đầu vào vòng dây.

Khoảnh khắc ấy, thế giới dường như ngưng đọng. Tiếng chim kêu bỗng tắt hẳn. Chỉ còn lại nhịp tim đập thình thịch trong lồng ngực và cảm giác lạnh buốt của sợi dây siết nhẹ vào cổ. Bà nhắm mắt, chờ đợi cái chết sẽ mang lại sự giải thoát cuối cùng. Nhưng kỳ diệu thay, ngay tại điểm tận cùng của sự tuyệt vọng, khi mà cái “ngã” – cái bản ngã luôn khao khát chứng đắc, luôn sợ hãi thất bại – bị đẩy đến bờ vực thẳm, nó đột ngột tan biến.

Không còn sự cố gắng gượng ép, không còn nỗi sợ hãi vọng tưởng, không còn tham cầu kết quả. Tâm bà bỗng nhiên trống rỗng, sáng tỏ và thanh tịnh đến lạ thường. Sự xao lãng bấy lâu nay bỗng chốc nhường chỗ cho một trạng thái tỉnh giác trọn vẹn. Bà mở mắt ra, không phải để nhìn cái chết, mà để nhìn thấy sự thật. Sợi dây thòng lộng vẫn còn đó, nhưng cái tâm muốn chết đã không còn. Bà tháo đầu ra khỏi dây, bước xuống khỏi khúc gỗ, đôi chân vững chãi hơn bao giờ hết.

Bà trở về tinh xá, gặp Đức Phật. Không cần lời nói nhiều, thần sắc và ánh mắt của bà đã minh chứng cho sự chuyển hóa vĩ đại. Từ một người phụ nữ muốn tự tử vì không thể kiểm soát tâm, bà đã chứng đạo ngay trong giây phút đối diện với cái chết. Đó là bài học đắt giá về sức mạnh của sự buông bỏ hoàn toàn, khi mà nỗ lực cưỡng chế trở nên vô ích, thì sự chấp nhận và lắng nghe sâu thẳm mới mở ra cánh cửa giải thoát.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện nhấn mạnh rằng sự đau khổ khi tâm bị xao lãng (thất niệm) là dấu hiệu của thiện căn và lý tưởng tu hành chân chính. Người biết đau khổ vì vọng tưởng là "con cưng" của Phật, được Ngài gia hộ. Tuy nhiên, phương pháp tu tập cần sự kiên nhẫn, đúng hướng và không được liều mạng hay bắt chước cực đoan. Chánh niệm không phải là sự cưỡng chế bằng bạo lực tinh thần, mà là trạng thái tâm không xao lãng, an trú trong pháp môn, dẫn đến sự bùng vỡ và giác ngộ khi nhân duyên chín muồi. Quan trọng nhất là giữ vững lập trường tu tập, không bỏ cuộc, nhưng cũng không rơi vào tà kiến hay hành vi nguy hiểm.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang