Sắc tức thị không

Buổi chiều ở một làng quê Việt Nam thuở xưa, tiếng đàn cải lương vang lên từ chiếc máy cassette cũ kỹ trong nhà ai đó. Một cậu bé đang ngồi chơi bên hiên, bỗng ngẩng lên khi nghe tiếng hát trầm ấm của một nghệ sĩ đóng vai nhà sư: “Sắc tức thị không, không tức thị sắc.” Câu hát ấy cứ lặp đi lặp lại, in sâu vào tâm trí non nớt của cậu như một giai điệu kỳ lạ, dù cậu chưa hiểu nó nghĩa là gì.

Năm tháng trôi qua, cậu bé ấy lớn lên, gặp đạo Phật, rồi trở thành một vị giảng sư. Khi giảng về bài kinh Bát Nhã Tâm Kinh, Thầy kể lại chính ký ức ấy: “Hồi nhỏ, tôi chưa từng biết bài Bát Nhã Tâm Kinh. Nhưng khi coi cải lương, thấy ông Hữu Phước đóng vai nhà sư, ông đứng chấp tay hát, rồi nói câu ‘sắc tức thị không, không tức thị sắc’. Câu đó dễ nhớ lắm, cứ lặp qua lặp lại, nên tôi nhớ mãi trong đầu.”

Thầy ngừng lại, nhìn xuống đại chúng đang chăm chú lắng nghe, rồi nói tiếp: “Sau này, khi xem phim kiếm hiệp Hồng Kông, hoặc đọc truyện Kim Dung, ta cũng thấy các vị sư nói câu này như một triết lý sống, thậm chí như một bí kíp võ công. Ai nắm được tinh thần ‘sắc tức thị không, không tức thị sắc’ thì có thể luyện thành môn võ công siêu đẳng, trở thành đệ nhất cao thủ giang hồ. Hôm nay, chúng ta hãy cùng nhau bàn về bí kíp này, để biết đâu chúng ta sẽ luyện thành một môn võ công thượng thừa.”

Cả khán phòng khẽ cười, nhưng rồi Thầy nghiêm lại, giọng trầm xuống: “Nhưng đừng vội. Bài Bát Nhã Tâm Kinh này là bài kinh tối cao trong Phật giáo Đại thừa, được trân trọng đến mức có vị hòa thượng cho in nguyên bài kinh bằng chữ Nho lên chiếc mền để đắp, và người thường không ai dám đắp. Vậy mà, có ba cách hiểu bài kinh này. Một là hiểu theo ngoại đạo, phá tiêu đạo Phật. Hai là hiểu theo tiểu thừa, làm cho đạo Phật trở nên thụ động, nhu nhược. Chỉ có cách hiểu thứ ba, là Đại thừa, mới là đúng, nhưng trên thế giới chỉ có 0,001% người hiểu được.”

Thầy dừng lại, để cho lời nói thấm vào từng người nghe. Rồi Ngài kể: “Có người hiểu sai câu kinh này một cách buồn cười. Vào nhà người khác, thấy cái đồng hồ đẹp, liền lấy bỏ túi. Người ta hỏi: ‘Sao anh lấy đồng hồ tôi?’ Anh ta trả lời: ‘Sắc tức thị không.’ Người ta túm áo, giật lại, anh ta liền nói: ‘Thôi, không tức thị sắc, trả cho anh đó.’” Cả hội chúng cười vang, nhưng Thầy lắc đầu: “Đó không phải là ý nghĩa của câu kinh. Đó là cảnh giới rất cao siêu của Bồ Tát, không phải để áp dụng một cách tầm thường như vậy.”

Thầy chậm rãi giải thích: “Muốn hiểu bài kinh này, trước hết phải hiểu luân hồi. Chúng ta có mặt ở đây không phải chỉ một kiếp, mà đã trải qua vô lượng kiếp, có khi làm vua, có khi làm hèn hạ. Có người ngồi đây, biết đâu đã từng là hoàng hậu của một quốc vương lừng lẫy, mà nay lại không có nổi chiếc xe đạp để đi. Đừng buồn, vì luân hồi là vậy đó, cay đắng và ngang trái. Khi nghiệm ra được sự chán ngán ấy, ta mới khao khát tìm một niềm hạnh phúc bình an, không vinh quang, không hiển hách, chỉ xin được yên nghỉ. Đó là người trưởng thành, là người bắt đầu hiểu được Phật pháp tiểu thừa.”

Ngài ngừng một nhịp, rồi nói tiếp: “Nhưng nếu chỉ cầu giải thoát cho riêng mình, thì mới là tiểu thừa. Khi ta nhìn thấy vô số chúng sinh cũng đang trôi lăn trong luân hồi, cũng lên xuống vinh nhục, cũng đáng thương như mình, và ta khởi lên ý muốn cho tất cả đều được giải thoát, thì đó mới là đại thừa. Đừng vội nói kinh này là Đại thừa, kinh kia là Tiểu thừa. Cùng một bài kinh, hiểu đúng tinh thần đó sẽ thành Đại thừa, hiểu theo kiểu cá nhân vẫn là Tiểu thừa.”

Thầy kết luận, giọng đầy trăn trở: “Bài Bát Nhã Tâm Kinh này, nếu hiểu sai và truyền bá sự hiểu sai đó đi, thì quả báo rất nặng nề, như câu chuyện ông già chồn từng là thiền sư lỗi lạc, vì hiểu sai mà đọa làm chồn suốt 500 kiếp. Vì vậy, chúng ta phải hết sức thận trọng. Đừng lấy tâm phàm phu loạn động của mình để đo lòng Bồ Tát. Hãy tu tập, trải nghiệm, rồi mới có thể hiểu được phần nào ý nghĩa cao siêu của bài kinh này.”

Ý nghĩa câu chuyện

Bài kinh Bát Nhã Tâm Kinh không phải là một câu thần chú để tụng cho qua chuyện, cũng không phải là một bí kíp võ công hay một lý thuyết suông. Hiểu sai bài kinh này sẽ dẫn đến phá đạo Phật, làm cho đạo Phật trở nên thụ động. Chỉ khi thấu hiểu luân hồi, chán ngán sinh tử, rồi từ đó khởi lòng từ bi muốn cứu độ tất cả chúng sinh, ta mới có thể tiến vào cảnh giới Đại thừa của Bát Nhã. Đó là con đường của trí tuệ lớn lao, sự viên mãn của trí tuệ, mà chỉ những vị Bồ Tát đã tu tập vô lượng kiếp mới có thể thấu đạt.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang