Ông Hòa Thượng Vô Hình

Gió chiều thổi hiu hiu qua những tán cây cổ thụ trong khuôn viên ngôi chùa nhỏ ở vùng quê yên tĩnh. Tôi tình cờ gặp lại một vị hòa thượng lớn tuổi, dáng người gầy gò, y phục sờn cũ, đang ngồi đơn độc dưới gốc bồ đề. Nhìn ông, lòng tôi dâng lên một nỗi xót xa khó tả. Ông là một vị tu sĩ đã thọ giới rất lâu, tuổi đạo cao ngất, nhưng cuộc sống hiện tại của ông lại thiếu thốn đủ bề: cơm không có ăn, áo không đủ mặc, thậm chí chỗ ở cũng tạm bợ. Điều kỳ lạ là, dù ông không phạm lỗi lầm gì, không gây tranh chấp với ai, nhưng dường như cả thế giới xung quanh đã quên mất sự tồn tại của ông.

Tôi nhớ lại lần đầu tiên gặp ông cách đây vài năm. Khi ấy, ông cũng ở một ngôi chùa khác, cũng im lặng, cũng ít tụng kinh, và tuyệt đối không tham gia bất kỳ hoạt động công quả nào. Ông tin rằng mình đang thực hành pháp môn "vô tác, vô hành" – không làm gì cả để đạt tới sự giải thoát. Mỗi ngày, ông chỉ lang thang trong khuôn viên chùa, hoặc ngồi thiền một mình, tránh né mọi trách nhiệm với cộng đồng. Ban đầu, mọi người còn chào hỏi, còn quan tâm. Nhưng dần dà, vì ông không đóng góp, không tương tác, không tạo ra giá trị nào cho tập thể, mọi người bắt đầu quên ông. Các Phật tử cúng dường cũng không còn nhớ tên ông. Ngay cả những vị sư huynh đệ đồng tu cũng hiếm khi nhắc đến ông trong các buổi họp.

Một hôm, tôi hỏi thăm một vị sư trụ trì về ông:

- "Thưa thầy, ông hòa thượng đó dạo này sao rồi ạ? Nghe nói ông ấy tu lâu lắm mà sao hoàn cảnh khó khăn vậy?"

Vị sư trụ trì thở dài, trả lời với giọng đầy nuối tiếc:

- "Ông ấy... không bao giờ làm gì cả. Ổng đến đây ở vài năm, rồi sang chùa khác ở vài tháng. Ổng không công quả, không giúp đỡ ai, cũng ít khi chủ động giao tiếp. Mọi người không trách ông ấy vì ông ấy không làm sai, nhưng cũng không ai nhớ tới ông ấy nữa. Ông ấy trở thành 'vô hình' trong mắt mọi người."

Lời nói ấy như một nhát dao cắt vào tim tôi. Tôi nhìn sang ông hòa thượng đang ngồi kia. Ông vẫn bình thản, đôi mắt khép hờ, dường như không hề hay biết về sự lãng quên đang bao trùm lấy mình. Ông tin rằng sự im lặng và bất động đó là đỉnh cao của tu tập. Nhưng thực tế, nó đã biến ông thành một người thừa, một bóng ma trong chính ngôi nhà tâm linh của mình.

Tôi tự hỏi: Phải chăng ông đã hiểu sai về chữ "Không" trong đạo Phật? Chữ "Không" không phải là sự trống rỗng, tiêu cực hay lười biếng. Nó là sự buông bỏ chấp thủ, nhưng vẫn phải tích cực hành thiện. Khi một người không cống hiến, không phụng sự, họ sẽ mất đi mối liên kết với xã hội. Và khi mất đi mối liên kết đó, họ cũng mất đi nguồn lực hỗ trợ từ cộng đồng. Phước báu cạn dần, sự hiện hữu mờ nhạt, và cuối cùng, họ bị đẩy ra khỏi vòng tròn sinh hoạt chung, trở nên cô lập và thiếu thốn.

Hình ảnh ông hòa thượng "vô hình" ấy là một hồi chuông cảnh tỉnh mạnh mẽ. Nó nhắc nhở chúng ta rằng, tu tập không phải là trốn tránh trách nhiệm với cuộc đời. Một người tu sĩ hay một cư sĩ chân chính phải luôn "thanh thản mà siêng năng". Thanh thản trong tâm, nhưng siêng năng trong hành động, trong việc tạo phước và giúp đời. Nếu không, giống như ông hòa thượng kia, ta sẽ tự mình xóa bỏ dấu ấn của mình khỏi thế giới này, để lại một sự tồn tại vô nghĩa và đáng thương.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện phê phán quan điểm sai lầm về sự "lười biếng tâm linh" – tức là mượn danh nghĩa "vô tác, vô hành" để biện minh cho việc không làm gì, không cống hiến. Theo TT. Thích Chân Quang, nếu toàn bộ đạo Phật rơi vào trạng thái này, đạo Phật sẽ trở nên "vô hình" đối với xã hội, không còn sức ảnh hưởng và suy tàn. Giá trị của một con người, đặc biệt là người tu hành, nằm ở sự đóng góp và phụng sự. Sự thanh thản nội tâm phải đi đôi với sự siêng năng tạo phước (tinh cần). Nếu chỉ ngồi yên mà không làm lợi cho ai, ta sẽ tự cắt đứt mối liên hệ với cộng đồng, mất đi sự hỗ trợ và cuối cùng trở nên vô nghĩa, bị lãng quên. Đây là bài học về cân bằng giữa định (sự tĩnh lặng) và tuệ/hành (sự tích cực dấn thân).

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang