Ông Bà La Môn Và Cái Bát Xin Ăn

Gió chiều lướt qua những tàng cây bồ đề ở khu rừng phía ngoài thành, mang theo mùi cỏ dại và tiếng xào xạc của lá khô. Đức Phật ngồi đó, dưới bóng cây, ánh sáng vàng vương trên vai áo ca sa. Tiếng chim kêu lảnh lót vẳng lại từ xa. Bỗng một bóng người tiến tới, bước chân có chút hối hả, tay ôm chặt một cái bát khất thực bằng gỗ đã cũ, mép bát sờn mòn vì tháng năm.

"Sa môn Gotama, ngài gọi các đệ tử là khất sĩ, là tỳ kheo, vì các ngài ôm bát đi xin ăn. Tôi đây cũng ôm bát đi xin ăn, vậy tôi cũng đáng được gọi là khất sĩ, là tỳ kheo!"

Ông nói lớn, giọng đầy vẻ tự hào, đôi mắt sáng lên như thể vừa tìm được một lý lẽ không thể chối cãi. Ông là một giáo sĩ Bà La Môn, từng sống với vợ con, làm lễ tế trong làng quê, nhưng rồi một ngày bỏ nhà đi theo lối tu của riêng mình. Ông cũng xin ăn, cũng ôm bát, trông chẳng khác gì một vị sa môn Phật giáo.

Chuyện là, thời bấy giờ ở Ấn Độ, những nhà giáo sĩ Bà La Môn thường ở nhà với gia đình lo việc tế lễ. Đến lúc chán, họ bỏ đi xuất gia theo kiểu sa môn. Ông này cũng vậy: sống bao nhiêu năm trong gia đình, rồi bỏ đi, ôm bát xin ăn. Hình thức giống hệt người tu đạo Phật, nhưng trong tâm ông chưa hề bước vào chánh đạo.

Đức Phật lặng nhìn ông, ánh mắt từ hòa nhưng nghiêm khắc. Ngài thấy tim ông đập những nhịp kiêu mạn, thấy sự giằng xé trong lòng ông: một bên muốn được công nhận là bậc tu hành chân chính, một bên biết mình chỉ đang bắt chước hình thức. Ngài khẽ lắc đầu.

"Không phải ai đi xin ăn cũng là tỳ kheo khất sĩ hết. Chỉ những người nào mà có chánh đạo trong tâm, giữ được giới, có tỉnh giác tu tập, có thành tựu thánh đạo, thì mới gọi là khất sĩ, là tỳ kheo."

Ông Bà La Môn sững lại, bàn tay siết chặt quai bát đến trắng bệch. Ông ngỡ ngàng, rồi bất giác buông lời:

"Nhưng hình thức con đâu khác gì các ngài? Con cũng đi, cũng đứng, cũng ôm bát như họ?"

Đức Phật mỉm cười, giọng vẫn nhẹ nhưng cắt vào lòng:

"Hình thức ông ôm bát, ông đi xin ăn, nhưng trong tâm ông chưa có chánh đạo thì đừng nhận mình là tỳ kheo khất sĩ. Đâu phải hễ xin ăn là khất sĩ. Cũng như bây giờ, đừng thấy ai mặc áo ca sa cạo đầu thì gọi là thầy tu. Phải là người mà ta biết rõ trong tâm là họ có chánh đạo chân chính, thì mới đánh giá đó là thầy tu."

Ông đứng im, gió lùa qua kẽ tay làm bát khẽ bồi hồi. Đức Phật tiếp lời, như muốn mở ra một cánh cửa ông chưa từng bước tới:

"Khất sĩ không phải là kẻ xin ăn hèn mọn. Chữ 'sĩ' phía sau là kẻ có trí thức, có tư cách. Khất sĩ là người ăn xin mà có tư cách. Họ đi xin không gõ cửa, không níu áo, không chạnh lòng khi bị làm ngơ. Họ lặng lẽ ôm bát, trong đầu không phải tiền, không phải ăn, mà là chánh niệm, là tu."

Ông Bà La Môn cúi gầm mặt, hai gò má nóng ran. Ông nhận ra cái bát trong tay mình chưa bao giờ là bát của kẻ tu, mà chỉ là cái bát của kẻ muốn được người khác công nhận. Điểm nút đến khi ông thốt lên:

"Con tưởng cứ ôm bát là đủ..."

Đức Phật gật đầu:

"Đủ hình thức thì thiếu tâm. Thiếu tâm thì dù ôm bát trăm năm cũng chỉ là người đi xin ăn thường tình. Còn tỳ kheo thật, dù không ai cho, vẫn bình thản ôm bát đi về, xớt lại chút cơm dư cho kẻ khác, rồi ngồi tu trong tĩnh lặng."

Từ hôm đó, ông Bà La Môn bỏ cái thói đòi danh xưng. Ông về lại am tranh, không còn đi khoe cái bát trước mặt người. Mỗi sáng, ông ngồi thiền, nhìn vào tâm mình thay vì nhìn vào ánh mắt khen chê của thiên hạ. Nhiều năm sau, có người gặp ông dưới gốc cây, tay vẫn ôm bát nhưng dung nhan điềm tĩnh, không còn vội vàng đòi làm tỳ kheo nữa. Cuộc sống ông nhẹ đi, vì ông hiểu: giá trị người tu không nằm ở cái tên người khác gọi, mà ở chánh đạo đang thắp sáng trong lòng.

Ý nghĩa câu chuyện

Không phải cứ ôm bát xin ăn, mặc áo tu, cạo đầu là đã là tỳ kheo chân chính. Phải có chánh đạo trong tâm, giữ giới, sống tỉnh giác và có tư cách mới xứng danh khất sĩ. Hình thức bên ngoài dù giống nhau, nhưng tâm hướng thiện hay tâm cầu danh mới quyết định giá trị thật sự của người tu.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang