Niềm vui thật giữa dòng đời

Giữa một buổi chiều chùa vắng lặng, tiếng chuông ngân nhẹ rồi tan dần vào không gian. Trong thiền đường, dưới ánh đèn vàng ấm, một vị thầy ngồi trước đại chúng, gương mặt trầm tĩnh nhưng ánh mắt có một nét gì đó rất đỗi gần gũi. Ngài mở lời, giọng ôn tồn nhưng đủ sức chạm vào từng người nghe:

“Lâu quá mình tu sợ buồn, nên hôm nay mình nói chuyện đề tài là niềm vui tu hành. Nghe coi có đỡ buồn không.”

Đại chúng khẽ bật cười. Nhưng rồi ai nấy đều im lặng, bởi câu nói ấy chạm đúng vào tâm trạng của nhiều người đang ngồi đây. Có những ngày tu dài dằng dặc, công việc chùa chiền, kinh kệ, chấp tác cứ xoay vần, nếu không có một niềm vui nào đó thì lòng dễ sinh chán nản. Vị thầy chậm rãi nói tiếp, như đọc được những băn khoăn thầm kín ấy:

“Trên đời này, ai cũng ham vui và sợ buồn. Chúng ta làm mọi điều gì đều có ý là vui hết. Nhưng niềm vui của đời và niềm vui của đạo nó khác nhau. Người suy nghĩ cạn thường thích niềm vui thế gian. Người có trí tuệ hơn chút thì thích niềm vui trong đạo.”

Ngài dừng lại, đưa mắt nhìn quanh, rồi nói về những niềm vui đời thường mà ai cũng từng trải qua. Một đám cưới rộn ràng tiếng nhạc, tiệc tùng linh đình, người ta chúc nhau trăm năm hạnh phúc. Nhưng rồi, ai đã đi qua một đời hôn nhân đều biết, phía sau những lời chúc tụng là bao vất vả, trách nhiệm, những lo toan chồng chất. Hay như chuyện rượu chè, cờ bạc, những cuộc vui chóng vánh tưởng chừng đã đời, nhưng sau đó chỉ còn lại sự ê chề, mất tư cách, đau khổ. Ngài kết luận:

“Trong cuộc đời, có những cái vui mà sự thật là sau đó là buồn. Vui để chuẩn bị cho buồn sắp tới.”

Ngài kể về những người vì buồn đau, thất vọng mà tìm đến cửa chùa. Như cô Lan trong tuồng “Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài”, vì người yêu đi lấy vợ giàu mà đau khổ, bỏ vào chùa đi tu. Có người buồn thì tìm đến cái chết, có người buồn thì bỏ đi xa, có người buồn thì quậy phá cho đã. Nhưng người chọn đi tu khi buồn cũng là người có thiện căn với Phật pháp. Thế nhưng, nếu vào chùa chỉ để trốn tránh nỗi buồn, nghĩ rằng tu hành là nơi im lặng, hưu quạnh, chẳng vui chẳng buồn, thì rồi sẽ chán, sẽ bỏ cuộc. Vị thầy nhấn mạnh:

“Tu mà không có vui là thất bại. Niềm vui chính là sức mạnh để sống và để tu. Nếu không có niềm vui, từ từ chúng ta không còn sức mạnh để đi tới nữa.”

Ngài kể về một người tu lâu năm, ngày ngày vẫn giữ giới, vẫn tụng kinh, nhưng trong lòng không có một chút an lạc nào. Gương mặt lúc nào cũng cau có, bực bội. Người ta đến gần cũng thấy khó chịu. Ngài nói:

“Người tu mà đúng hướng thì mình thấy họ vững vàng, an vui. Còn người tu mà lạc hướng thì mình thấy họ không có vui, họ đang bực bội, đè nén thôi.”

Rồi ngài dạy cách phân biệt niềm vui thật và niềm vui giả. Niềm vui thật là khi trong lòng an lạc, dù bận rộn vất vả vẫn thấy vui, người khác đến gần cũng thấy dễ chịu. Niềm vui giả là khi được khen, được nịnh mà thấy khoái chí, tự cao, nhưng sau đó lòng bất an, dao động. Ngài kể:

“Có người đến gặp thầy, nói: ‘Đời con đau khổ quá, cô đơn quá. Con muốn tìm đến đạo để tu.’ Thầy bảo: ‘Không có gì phải cô đơn, bởi vì con chính là Phật. Hãy tin rằng tâm con là Phật.’ Người đó nghe xong, về khoe với mọi người: ‘Tôi là Phật rồi đó!’ Cái đó không phải niềm vui thật, mà là ảo tưởng, là khoái trí do kiêu mạng.”

Ngài đưa ra một ví dụ khác. Khi bị người khác mắng chửi, nếu mình cự lại, cãi vã thì lúc đó thấy “đã”, nhưng sau đó tâm dao động, bất an. Còn nếu mình nhẫn nhục, im lặng chịu đựng, thì lúc đầu hơi buồn, nhưng mười phút sau lòng lại thấy yên ổn, vui vẻ. Ngài hỏi:

“Ai là người vui, ai là người buồn? Người cãi lúc đó đã thiệt, nhưng sau đó dao động hoài. Còn người nhẫn nhục, sau đó thấy yên ổn hơn.”

Rồi ngài nói đến việc chọn bạn mà chơi. Một nhóm bạn nhậu, gặp nhau là chè chén, nói chuyện rôm rả, tưởng vui lắm, nhưng lâu ngày phiền toái, tâm hồn dao động. Một nhóm bạn đạo, gặp nhau chỉ nói chuyện đạo lý, từ thiện, ngồi thiền niệm Phật, thì niềm vui ổn định, bền vững. Ngài dẫn lời một nhà tư tưởng:

“Hãy cho tôi biết bạn chơi với ai, tôi sẽ nói cho bạn biết bạn là người như thế nào. Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã.”

Ngài kể thêm về chuyện ăn chay. Có món ngon, đang đói bụng, sắp ăn thì bạn đạo tới thăm. Nếu mình lật đật giấu đồ ăn vào tủ, ngồi nói chuyện mà trong lòng chỉ mong họ về sớm để mình ăn, thì niềm vui đó nhỏ nhen, chóng tàn. Còn nếu mình vui vẻ bưng món ngon ra mời bạn cùng ăn, thì niềm vui đó lớn lao, ấm áp. Ngài hỏi:

“Cái nào vui hơn? Cái đầu vui hay cái sau vui?”

Đại chúng gật gù. Ngài tiếp tục:

“Đạo lý cho chúng ta niềm vui trong từng giờ từng phút. Nếu mình tu sai thì tâm trạng buồn chán xuất hiện liền. Nên mình phải tự xét lại tâm hồn mình. Tu theo đạo Phật từ bấy lâu nay, trong tâm có niềm vui không? Có tự tin không? Có vững chãi không? Đó là biết mình đi đúng đường hay chưa.”

Ngài cũng nhắc đến sự vững chãi của người tu. Khi gặp người khác chống đối, chê bai, nói xấu, nếu lòng mình không lung lay, không do dự, thì biết rằng mình đã có được niềm vui và sự vững chắc của đạo lý. Còn nếu lung lay, do dự, thì hoặc là mình chưa hiểu đạo, hoặc là đạo lý đó sai. Ngài nói:

“Cái do dự đó trong đạo Phật gọi là chữ ‘nghi’. Người chứng được quả thánh đầu tiên là dứt được cái do dự đó. Dứt được ba thứ: do dự, ích kỷ, cố chấp. Nếu mình thấy trong tâm mình dứt được ba điều đó, coi chừng mình là ông thánh rồi đó!”

Đại chúng cười vui. Ngài kết luận:

“Khi hiểu niềm vui là sức mạnh để sống và để tu, thì mình phải tạo niềm vui cho huynh đệ, cho bạn đạo, cho đệ tử của mình. Vì niềm vui là chất liệu để sống.”

Ngài dặn dò thêm:

“Hồi mới tu thì không màn tới thân này, vì nó giả tạm vô thường. Nhưng khi biết tu rồi, phải biết coi gương, coi mặt mình có tươi tỉnh không, có hắc ám không. Vì thái độ của mình là niềm vui đầu tiên mình tặng cho người khác.”

Buổi pháp thoại khép lại trong không khí ấm áp. Ai nấy đều thấy lòng nhẹ nhõm, như vừa được tiếp thêm một nguồn năng lượng mới. Niềm vui trong đạo không phải là thứ gì xa vời, mà hiện hữu ngay trong từng suy nghĩ, lời nói, hành động đúng đắn của mỗi người.

Ý nghĩa câu chuyện

Bài học mà TT. Thích Chân Quang muốn truyền tải là niềm vui đích thực trong đạo Phật chính là sức mạnh để sống và tu hành. Người tu cần tìm thấy niềm vui từ sự thực hành đạo đức, từ lòng vị tha, từ sự an lạc nội tâm, chứ không phải từ những thú vui thế gian hay ảo tưởng kiêu mạn. Khi có niềm vui chân chính, tâm hồn sẽ vững chãi, không bị lay động trước mọi hoàn cảnh, và đó là dấu hiệu của sự tu đúng hướng.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang