Những Vị Vàng Quý Của Đất Nước

Chiều hôm ấy, Trương Hán Siêu đứng ngoài cổng dinh, mồ hôi rﲻ trên trán vì nóng bức, nhưng đôi mắt ông lại lạnh hơn cả trời đông. Cả triều đình nhà Trần đang hướng Phật, vua nào cũng là thiền sư, quan nào cũng lễ chùa, duy nhất chỉ có ông – một nhà Nho thuần túy, một học trò xuất sắc của vị tình báo trưởng Trần Ích Tắc – là thấy phiền lòng mỗi khi nghe đến Phật giáo.

Ông không ưa đạo Phật không phải vì thiếu hiểu biết. Trái lại, ông hiểu rất rõ. Chính vì hiểu rõ nên ông mới thấy mâu thuẫn. Trần Ích Tắc, thầy ông, là người tu tập thiền định sâu sắc, nhưng rồi lại âm mưu bán nước cho giặc Nguyên. "Ông tu như vậy mà đi phản quốc, tính toán những điều sai lầm hết là vì ham cái chức An Nam Quốc vương mà đầu quân với giặc," ông thầm nghĩ, ngón tay gõ gõ vào thành ghế, "Đạo Phật có gì hay ho nếu nó không ngăn được cái ác?"

Cuộc đời ông là một chuỗi những biến động. Từ khi bị vu oan, phải chạy trốn lệnh truy sát của chính thầy mình, bốn năm hides trong những hang đá limestone ở Ninh Bình cho đến khi Trần Hưng Đạo bí mật tìm ra, mời ông làm môn khách cố vấn. Ông giúp dựng lại hệ thống tình báo cho quân đội, góp phần vào chiến thắng lẫy lừng chống quân Nguyên Mông. Ông sống gần trăm tuổi, chứng kiến bao triều vua đến và đi, nhưng cái thành kiến về đạo Phật thì vẫn vững như đá.

Cho đến một ngày, vua Trần Anh Tông lên ngôi. Nhà vua không hài lòng khi một đại thần quan trọng trong triều lại "không ưa" thứ tín ngưỡng mà cả đất nước tôn sùng. Một hôm, lệnh vua ban xuống, ngắn gọn, không cho phép phản biện: Trương Hán Siêu phải rời kinh thành, ra Quảng Ninh, trụ trì chùa Quỳnh Lâm.

"Trụ trì chùa?" Trương Hán Siêu đọc đi đọc lại tờ chiếu, bàn tay run lên không phải vì sợ mà vì tức. Một nhà Nho, suốt đời thờ thánh hiền, nay bị bắt đi làm chuyện "tầm phào" trong mắt ông. Ông cảm thấy đó là sự xúc phạm. Nhưng lệnh vua không thể trái. Ông lên đường, tâm trạng nặng nề như đeo chì.

Những ngày đầu ở chùa Quỳnh Lâm, ông gần như chỉ ngồi trong phòng riêng, tránh xa mọi buổi tụng kinh. Nhưng rồi, sự tĩnh lặng của chốn thiền môn, mùi trầm hương thoảng dịu, và không khí tôn nghiêm của ngôi cổ tự đã bắt đầu len lỏi vào tâm trí ông. Một buổi chiều, rảnh rỗi, ông bước vào tàng kinh các. Những quyển kinh thư được bày biện gọn gàng, lớp bụi mỏng phủ lên bìa giấy dó. Ông cầm lên một quyển, tò mò mở ra. Chữ Hán cổ kính, nhưng nội dung thì... lạ lùng. Ông đọc, rồi đọc thêm, đọcsay mê đến mức quên cả bữa tối.

Những ngày sau đó, ông lao vào nghiên cứu kinh Phật với một sự tập trung mà ông từng chỉ dành cho binh pháp và sách sử. Và ông bắt đầu hiểu. Ông hiểu vì sao triều đình lại lấy đạo Phật làm quốc đạo. Ông hiểu cái "đức" mà đạo Phật hun đúc cho cả một dân tộc. Lúc này, cái nhìn của ông về cuộc chiến thắng chống Nguyên Mông đã hoàn toàn thay đổi.

Một đêm trăng thanh, ông ngồi trong vườn chùa, đọc lại bài phú ông mới sáng tác – Bạch Đằng Giang Phú. Lời văn hào hùng nhưng thấm đẫm triết lý: "Giặc tan muôn thuở thanh bình, bởi đâu đất hiểm cốt mình đức cao." Ông đọc to, rồi cười, một nụ cười giác ngộ. Đúng rồi. Chiến thắng không phải vì sông ngòi hiểm trở, cũng không phải vì quân ta tài giỏi hơn. Mà là vì "đức" của ta lớn hơn đức của giặc. Và cái "đức" đó, bắt nguồn từ tâm linh, từ đạo Phật mà cha ông đã chọn làm nền tảng cho quốc gia.

Thời gian trôi qua, chiến công hiển hách của Trương Hán Siêu gắn liền với những quyết định cứng rắn, đôi khi tàn khốc để giữ vững bờ cõi, nhưng nguồn gốc của mọi thắng lợi, ông biết, đều bắt đầu từ sự chuyển hóa nội tâm ở ngôi chùa Quỳnh Lâm ngày nào. Và Triều đình nhà Trần, nhờ có những con người như ông – những người đã "chạm" được đến cốt lõi của đạo đức, đã đứng vững, giữ yên giang sơn qua bao thăng trầm.

Trương Hán Siêu mất khi tuổi đã cao, hưởng thọ gần một trăm tuổi. Triều đình đưa ông vào Văn Miếu, thờ trước cả Chu Văn An – một vinh dự lớn lao, tưởng thưởng cho công trạng giữ nước, nhưng sâu xa hơn là sự ghi nhận của một triều đại đối với người đã hiểu được "đức" của dân tộc.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về Trương Hán Siêu cho thấy giá trị to lớn của đạo Phật không chỉ ở những nghi lễ bề ngoài, mà ở khả năng hun đúc "đức" cho cả một dân tộc. "Đức" ở đây chính là sức mạnh nội tâm, là tinh thần hy sinh, là ý chí bảo vệ đất nước được hình thành từ nền tảng tâm linh đạo đức. Khi một quốc gia lấy "đức" làm nền tảng, dù đất có hiểm trở hay quân có ít ỏi, "đức" ấy sẽ trở thành sức mạnh bất khả chiến bại, giúp đất nước đứng vững trước mọi kẻ thù.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang