Nhìn thấy lỗi mình – bước chân đầu qua cổng Phật pháp

Chiều vãng lai, trong pháp đường tinh xá Kỳ Viên, ánh nến leo lét chiếu lên những gương mặt tỳ kheo sau buổi khất thực. Không khí tĩnh lặng chỉ còn tiếng Đức Phật nhẹ nhàng vấn đáp. Thầy hỏi đại chúng, giọng trầm:

“Chúng ta đang tốt hay đang xấu?”

Các thầy đồng thanh: “Xấu đó.” Tiếng thưa vang lên, nhưng không mang nặng buồn rầu, mà như nhát cuốc đầu tiên bới lớp đất cứng trong lòng. Một vị tỳ kheo trẻ bờ vai thư giãn, vì lần đầu dám thừa nhận sự thật mà lâu nay cứ lẩn tránh.

Từ bao kiếp, ta quen tự khen mình hay, tìm cái đẹp để che cái dở. Thế gian chẳng ai chịu nhìn lỗi mình, cứ cố khoác áo tốt để tự mãn. Nhưng Phật chỉ rõ: ai thấy được mình xấu, thấy được bãi lầy vô minh đang chìm, đó đã là sự giác ngộ nhỏ nhưng là bước đầu tiên qua cổng rào Phật pháp. Kẻ cãi “đâu có bùn đâu” thì còn đứng xa ngoài rào.

Vị tỳ kheo trẻ giằng xé: “Biết mình xấu rồi, có buồn không thầy?” Phật mỉm cười, ánh mắt như soi thấu:

“Khi biết mình đang xấu, có buồn không? Đây là bí mật tu tập. Biết mình dở, ngay đó là chánh niệm tỉnh giác, không phải buồn.”

Thầy tiếp lời, giọng nhẹ mà sắc:

“Ví như đang sân, biết mình sân thì đó là tỉnh. Còn người chỉ trích ‘anh đang sân’, mà mình gắt ‘ta sân đâu’, thì mê chồng lên mê.”

Vị tỳ kheo gật gù, bàn tay chắp lại thấy ấm. Thầy hỏi tiếp:

“Nếu ai nói ‘anh sân kìa’, mà mình nhìn lại thấy đúng, cơn sân giảm liền chứ gì?”

“Dạ thưa, giảm liền ạ,” vị ấy thưa, nụ cười hé mở ở khóe môi.

Đức Phật lấy ví dụ trong đầu có năm trăm ngàn, định đi ăn phở và mua áo, bỗng gặp người nghèo thật. Lòng dằn xé giữa ích kỷ và từ bi. Thầy hỏi:

“Lúc thấy mình còn ích kỷ, đó là gì?”

Đại chúng đáp: “Thức tỉnh ạ.” Thầy gật:

“Tự phê bình tâm mình ích kỷ, rồi thò tay rút hai tờ cho người ấy. Thấy lỗi mà hành động lành, đó là công đức.”

Điểm nút: chính cái giây phút nhìn thẳng vào nhược điểm dễ thấy như tham, sân, hay tin mình ngập vô minh dù không thấy mặt nó, là trí tuệ đầu tiên của đệ tử Phật. Ai cãi lại, tự ái khi góp ý, thì cổng rào đầu tiên chưa qua.

Từ đó, vị tỳ kheo tập nhìn lỗi mình mỗi ngày. Gặp tham biết tham, gặp sân biết sân, lòng nhẹ dần. Họ hiểu: thấy tâm như thế nào, biết đúng như thế, tự khai mở công đức, dù con đường ấy dài qua ngàn kiếp.

Sau này, ai trong chúng cũng nhớ: khởi đầu tu là thấy lỗi. Cổng Phật pháp không đóng, nhưng chỉ mở với người dám soi gương mình. Cuộc sống an hòa hơn khi biết mình dở mà sửa, thay vì cãi cọ tìm hay.

Ý nghĩa câu chuyện

Nhìn thấy lỗi mình, dù lỗi dễ thấy hay tin mình ngập vô minh, chính là chánh niệm tỉnh giác và là bước đầu qua cổng Phật pháp. Kẻ che giấu khuyết điểm mãi đứng ngoài rào, còn người biết lỗi để sửa sẽ mở ra vô số công đức.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang