Người khách thứ ba

Buổi chiều hôm ấy, thiền viện vắng lặng, chỉ còn tiếng lá khô xào xạc dưới sân. Sư cụ ngồi trên chiếc võng đặt dưới gốc bồ đề già, tay phe phẩy chiếc quạt nan cũ kỹ. Ánh nắng xiên qua kẽ lá, chiếu xuống sân những vệt sáng lốm đốm như những đồng tiền vàng rơi rụng.

Chú tiểu nhỏ từ ngoài cổng chạy vào, thở hổn hển: "Bạch thầy, có khách đến!" Sư cụ vẫn nhắm mắt, khẽ gật đầu. Đã hơn ba mươi năm trụ trì ở ngôi chùa này, sư cụ thuộc lòng từng loại khách đến cửa thiền. Có người đến vì tò mò, có người đến vì danh lợi, có người đến vì muốn tìm một chút bình yên, và có người đến vì đã thấm nhuần đạo vị.

Chú tiểu lại hỏi: "Bạch thầy, con phải tiếp thế nào ạ?"

Sư cụ mở mắt, nhìn ra xa xăm, giọng trầm ấm như tiếng chuông chùa vọng từ quá khứ: "Có ba hạng người, con ạ. Một hạng, ta ra tận cổng chùa mà đón. Một hạng, ta ngồi chờ trong khách đường. Còn một hạng..." Sư cụ ngừng lại, khẽ đu đưa chiếc võng, "ta nằm võng mà nói chuyện."

Chú tiểu ngơ ngác: "Bạch thầy, vậy hạng nào là hạng thân nhất? Hạng nào là hạng xa lạ nhất ạ?"

Sư cụ mỉm cười, nụ cười hiền từ nhưng ẩn chứa một tia sáng khiến chú tiểu cảm thấy như có một cánh cửa vừa hé mở trong tâm. "Hãy nhìn kỹ, con. Người ta thường nghĩ, ai được ta ra tận cổng đón mới là người thân. Nhưng sự thật thì ngược lại."

Chú tiểu tròn mắt: "Dạ? Con không hiểu ạ."

"Người mà ta ra tận cổng đón," sư cụ chậm rãi nói, "là người mới đến chùa lần đầu, lòng còn nhiều bỡ ngỡ, đạo tâm còn non yếu. Ta phải ân cần, phải tiếp đón tử tế, để họ cảm nhận được sự ấm áp của cửa thiền, để họ có thêm niềm tin mà bước tiếp trên đường đạo. Đó là hạng người cần được nâng đỡ."

"Còn người mà ta ngồi chờ trong khách đường?" chú tiểu hỏi tiếp.

"Là hạng đã đi chùa nhiều năm, đã hiểu đạo phần nào. Ta tiếp họ một cách bình thường, không quá nồng nhiệt, cũng không quá lạnh nhạt. Họ đã đủ vững vàng để tự bước."

"Vậy... hạng người mà thầy nằm võng tiếp?" chú tiểu nuốt nước bọt, hồi hộp chờ đợi câu trả lời.

"Hạng người đó," mắt sư cụ bỗng sáng lên, "mới chính là hạng ruột thịt nhất. Đó là những người đã thấm nhuần đạo vị, đã vượt qua cái chấp công, chấp phước. Họ đến với ta không phải để nhận, mà để cho. Họ hiểu rằng, cái quý nhất không phải là lời khen hay sự ân cần, mà là sự thật. Với họ, ta không cần giữ kẽ, không cần khách sáo. Ta đối xử với họ như với chính mình, thậm chí có thể bảo họ vào bếp nấu cơm, sai bảo họ làm việc này việc kia, mà không cần một lời cảm ơn."

Chú tiểu như chợt hiểu ra điều gì, nhưng vẫn còn thắc mắc: "Bạch thầy, như vậy có phải là... bất lịch sự quá không ạ?"

Sư cụ khẽ lắc đầu: "Con ơi, cái bất lịch sự đó mới là sự thương yêu chân thật. Bởi vì ta biết, người đó đã đủ lớn, đủ mạnh, đủ hiểu để không bị tổn thương bởi những hình thức bên ngoài. Họ đến với ta bằng tâm thanh tịnh, không mong cầu gì, nên ta cũng đáp lại bằng tâm thanh tịnh, không thêm bớt gì."

Chú tiểu gật gù, nhưng rồi lại hỏi: "Bạch thầy, thế còn chuyện vua Lương Vũ Đế gặp Tổ Bồ Đề Đạt Ma mà con nghe kể? Tại sao vua kể công đức xây chùa, in kinh, độ tăng nhiều như vậy, mà Tổ lại bảo là 'không có công đức'? Có phải vua là hạng... khách xa lạ không ạ?"

Sư cụ bật cười, tiếng cười trong trẻo như tiếng suối chảy giữa rừng già: "Con nghĩ vậy sao? Không, không phải vậy. Chính vì Tổ coi vua là ruột thịt, là người thân, nên mới nói câu 'không' đó. Cũng như ta đây, nếu ta gặp một Phật tử mới đến chùa lần đầu, tay run run dâng cúng mười triệu, ta sẽ ân cần cảm ơn, mời họ uống nước, ăn cơm, tiễn ra tận xe. Nhưng nếu một Phật tử đã đi chùa hai mươi năm, cũng dâng cúng mười triệu, ta có thể chỉ bảo: 'Đưa đây cho chú kia,' rồi quay lưng đi, hoặc bảo họ vào bếp nấu cơm, không một lời cảm ơn."

"Tại sao lại khác nhau như vậy ạ?" chú tiểu hỏi.

"Bởi vì người mới, họ còn nặng lòng với cái 'tôi' và cái 'của tôi'. Họ cần được xác nhận, cần được khen ngợi để củng cố niềm tin. Nếu ta lạnh nhạt với họ, họ sẽ tổn thương, sẽ chán nản, có thể bỏ đi không bao giờ trở lại. Còn người đã tu lâu năm, họ đã hiểu rằng công đức không nằm ở số tiền, không nằm ở lời khen. Nếu ta còn ân cần với họ, vô tình ta nuôi dưỡng cái chấp công trong họ. Họ sẽ nghĩ: 'Mình cúng nhiều nên được thầy quý,' và cái tâm cầu phước, cầu danh lại càng lớn. Vì thương họ, muốn họ tiến xa hơn, ta phải đối xử như không, để họ buông bỏ cái chấp đó."

Chú tiểu chợt reo lên: "Con hiểu rồi! Hóa ra cái 'không' của Tổ Bồ Đề Đạt Ma là một cái 'không' đầy thương yêu, một cái 'không' để nâng đỡ vua lên cao hơn!"

"Đúng vậy," sư cụ gật đầu, "nhưng tiếc thay, vua Lương Vũ Đế không hiểu được. Vua hoang mang, vì vua còn chấp vào cái 'có' của công đức. Nếu Tổ nói 'có công đức lớn,' thì vua sẽ mãi mãi dừng lại ở đó, không bao giờ tiến xa hơn. Chính cái 'không' đó là cơ hội để vua nhìn lại, để vượt lên. Dù vua không hiểu ngay, nhưng hạt giống đã được gieo. Biết đâu năm năm sau, mười năm sau, nhờ cái 'không' đó mà vua ngộ đạo."

Nắng chiều đã tắt hẳn, bóng tối bắt đầu bao phủ thiền viện. Sư cụ đứng dậy khỏi chiếc võng, nhìn chú tiểu vớ i ánh mắt đầy yê u thương: "Nhớ nhé, con. Khi nào con gặp một vị thầy mà thấy thầy quá ân cần, hãy tự hỏi mình: 'Có phải đạo tâm mình còn yếu quá không?' Còn khi nào thấy thầy lạnh nhạt, sai bảo mình đủ thứ việc, hãy mừng lên, vì có lẽ thầy đã coi con là ruột thịt rồi đó."

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện về ba hạng người và cách đối xử của bậc thiền sư, cùng với sự tích Tổ Bồ Đề Đạt Ma và vua Lương Vũ Đế, dạy chúng ta rằng: Công đức chân thật không nằm ở việc làm bên ngoài hay sự công nhận của người khác, mà nằm ở tâm buông xả, không chấp trước. Làm phước mà thấy mình có phước, cầu phước, thì phước kia sẽ bị tiêu hao khi hưởng quả. Làm phước mà thấy phước như không, không cầu, không chấp, thì phước mới trở nên vô lượng, đưa đến giải thoát. Sự đối xử có vẻ 'phũ phàng' của bậc thiền sư hay của Tổ Bồ Đề Đạt Ma thực chất là lòng từ bi cao cả, muốn nâng đỡ người khác lên một tầm đạo đức cao hơn.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang