Người gỗ xem tranh, gái đá múa

Buổi chiều hôm ấy, trong khu rừng thiền viện, những tia nắng cuối ngày xuyên qua tán lá, rọi xuống khoảng sân đầy lá khô. Một thiền sinh ngồi dưới gốc cây bồ đề, mắt nhìn xa xăm vào dòng suối nhỏ chảy róc rách bên cạnh. Anh ta đã tu tập gần mười năm, nhưng lòng vẫn còn nhiều thắc mắc về cái gọi là “thức ấm” – thứ mà thầy thường nói là “cực kỳ trừu tượng, dễ lầm lẫn nhất”.

Anh nhớ lại những ngày đầu mới vào chùa, khi thầy giảng về năm ấm: sắc, thọ, tưởng, hành, thức. Mỗi ấm đều có những đặc điểm riêng, nhưng thức ấm là cái ấm cuối cùng, cũng là cái ấm khó hiểu nhất. Thầy bảo: “Nhiều người tu hành ngang tới chỗ này cứ bị lầm tưởng mình đã giải thoát, tưởng mình chứng đạo cao siêu, không ngờ cũng chỉ là lẫn quẩn ở thức ấm nhiều lắm.” Anh đã từng chứng kiến một vài thiền sư thời xưa, cách đây hơn nghìn năm, vì nhận ra được thức ấm mà tưởng đó là Phật tánh, rồi kiêu mạn ngầm, sau đó rớt trở lại, trải qua bao nhiêu khổ đau.

Một hôm, trong giờ thiền tọa, anh cảm thấy tâm mình lắng đọng lạ thường. Mọi suy nghĩ dường như ngừng lại, chỉ còn một cái biết trong suốt, không lời, không hình. Anh mừng thầm: “Chắc mình đã chứng được chân tâm rồi!” Nhưng rồi, như một tiếng sét, anh nhớ lời thầy dạy: “Cái biết của thức ấm nó nhanh quá, nhanh như một thanh tịnh, nhưng nếu không có cái muốn và nghiệp thì chưa gọi là tâm.” Anh băn khoăn, tự hỏi: “Cái biết này có thật là ta không? Hay chỉ là một lớp vỏ bọc tinh vi của thức ấm?”

Anh tìm đến gặp thầy, ngồi xuống dưới hiên chùa, nơi những chiếc lá vàng rơi lác đác. Anh nói: “Bạch thầy, con thấy tâm mình lúc thiền định rỗng lặng, biết mà không suy nghĩ. Có phải đó là chân tâm không ạ?” Thầy nhìn anh, mỉm cười hiền hậu, rồi hỏi lại: “Con có nhớ câu chuyện về người gỗ xem bức họa con chim không?” Anh lắc đầu. Thầy chậm rãi kể: “Ngày xưa, có một thiền sư tên là Bàng Long Uẩn. Ông là một cư sĩ, nhưng đã chứng ngộ sâu sắc. Một hôm, có người hỏi ông: ‘Cảnh giới của người tu thiền là như thế nào?’ Ông đáp: ‘Giống như người gỗ xem bức họa vẽ con chim, và như cô gái bằng đá đang múa.’”

“Người gỗ xem bức họa con chim,” thầy giải thích, “có nghĩa là người gỗ thì không có suy luận, không có tình cảm. Nó nhìn thấy bức họa, nhưng trong lòng không khởi lên ý nghĩ gì. Cô gái bằng đá múa cũng vậy, dù thân thể có động tác, nhưng tâm không hề lay chuyển. Đó là cái thấy của thiền sư: thấy mà như không thấy, biết mà không dính mắc.”

Nghe đến đây, anh thiền sinh chợt hiểu. Anh nhận ra rằng cái biết trong suốt mà anh vừa trải nghiệm thực ra chỉ là một dạng của thức ấm – cái biết thuần túy, không có suy tư, nhưng nếu bám vào đó, cho đó là chân tâm, thì lại rơi vào lầm lẫn. Anh thốt lên: “Bạch thầy, vậy cái biết ấy không phải là cứu cánh ạ?” Thầy gật đầu: “Đúng vậy. Cái biết chỉ là một phần của tâm. Tâm gồm ba điều: biết, muốn và nghiệp. Nếu thiếu muốn và nghiệp, thì đó chưa phải là tâm chúng sinh. Còn nếu con cho cái biết ấy là chân tâm, thì con đã lầm. Phải tu tiếp, buông bỏ luôn cả cái biết ấy, để tâm trở nên như người gỗ, như gái đá – thấy mà không thấy, biết mà không biết.”

Từ hôm đó, anh thiền sinh không còn chấp vào những trạng thái thiền định nữa. Anh cứ lặng lẽ tu tập, phụng sự, gánh nước bửa củi, sống bình thường như không có gì. Dần dần, tâm anh trở nên nhẹ nhàng, tự tại. Anh hiểu rằng thần thông diệu dụng thực ra chỉ là những việc làm hàng ngày, nhưng với tâm không dính mắc. Cuộc sống của anh trở nên an lạc, không còn bị cuốn theo những ảo giác của thức ấm.

Ý nghĩa câu chuyện

Thức ấm là cái biết thuần túy, rất vi tế, dễ bị lầm tưởng là chân tâm. Người tu thiền cần phân biệt rõ ràng giữa cái biết do thức ấm và cái biết của trực giác giác ngộ. Đừng chấp vào bất kỳ trạng thái nào, hãy buông bỏ cả cái biết, sống tự nhiên như người gỗ xem tranh, gái đá múa, để tâm được thanh tịnh thực sự.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang