Người gỗ xem chim

Buổi chiều ở góc chợ tỉnh lẻ, nắng vàng nhạt trải dài trên vỉa hè, một cô gái ngồi bán hoa trước một sạp nhỏ. Đôi mắt cô mở to nhưng vô hồn, nhìn thẳng về phía trước mà chẳng thấy gì. Người qua lại tấp nập, tiếng rao hàng, tiếng xe cộ ồn ào, nhưng với cô, thế giới chỉ là một khoảng đen dày đặc. Cô mù từ nhỏ, không phải vì con mắt hư mà vì một căn bệnh bên trong, nơi thần kinh thị giác đã ngừng hoạt động. Cô vẫn nghe, vẫn ngửi, vẫn chạm, nhưng không bao giờ thấy được hình hài của một đóa hồng mình đang cầm.

Ngày này qua ngày khác, cô ngồi đó, bán những bông hoa tươi được người ta đem đến. Cô sống lay lắt, nghèo khó, nhưng lòng vẫn không thôi hy vọng. Một lần, cô nghe được người ta nói rằng nếu có tiền mổ, cô có thể nhìn thấy. Cô ôm ấp giấc mơ đó như một tia sáng le lói giữa bóng tối mịt mùng của mình.

Một người đàn ông trẻ tuổi, ăn mặc giản dị, thường hay đi ngang qua sạp hoa của cô. Anh ta cũng nghèo, nhưng thấy cô gái tội nghiệp, trong lòng dấy lên một sự thương cảm khó tả. Anh ta nảy ra một ý: mỗi lần có chiếc xe hơi nào đỗ gần đó, anh ta sẽ chạy tới, giả vờ như mình vừa bước xuống từ chiếc xe ấy, rồi mua hoa của cô với giá cao hơn bình thường. Anh ta muốn cô tin rằng mình là một người khá giả, để cô không phải lo lắng về việc bán hoa ế ẩm.

Một buổi chiều, sau khi mua hoa, anh ta đứng lại bắt chuyện. Cô gái nghe giọng nói ấm áp, liền tâm sự: “Thật ra, tôi không hư con mắt đâu. Bên trong tôi bị bệnh, nếu có tiền mổ thì tôi sẽ thấy được.” Anh ta hỏi: “Bao nhiêu tiền?” Cô ngập ngừng nói ra một con số, một con số quá lớn so với số tiền ít ỏi anh ta kiếm được từ công việc chân tay hằng ngày. Anh ta im lặng, lòng nặng trĩu.

Đêm đó, anh ta trằn trọc không ngủ được. Trong đầu anh ta hiện lên hình ảnh cô gái ngồi bán hoa với đôi mắt vô hồn. Anh ta nghĩ: “Mình có thể làm gì để giúp cô ấy đây?”. Anh ta biết mình không đủ khả năng, nhưng lòng thương cảm thôi thúc anh ta phải tìm cách. Rồi anh ta nghĩ đến những con đường kiếm tiền nhanh chóng, những việc làm không được chính đáng. Anh ta giằng xé giữa lương tâm và sự thôi thúc muốn giúp đỡ. Cuối cùng, anh ta chọn cách làm bất chính, dù biết đó là sai trái. Anh ta nghĩ: “Mình làm vậy chỉ để giúp cô ấy thôi, không sao đâu.”

Anh ta tìm được số tiền lớn, mang đến cho cô gái. Cô gái nhận được tiền, mừng rơi nước mắt, không biết làm sao để cảm ơn. Cô nói: “Anh là ân nhân của tôi, tôi sẽ không bao giờ quên ơn anh.” Cô đưa tay lên, rờ rẫm gương mặt anh ta để ghi nhớ hình dáng, như một cách để ghi tạc vào ký ức. Anh ta đứng im, lòng nghẹn ngào, rồi lặng lẽ bỏ đi.

Sau đó, cuộc đời anh ta trở nên loạn lạc. Vì số tiền bất chính, anh ta vướng vào bao nhiêu rắc rối, phải trốn chạy, phải sống trong cảnh bất an. Nhiều năm trôi qua, anh ta mới có thể quay trở lại nơi cũ. Anh ta đi tìm cô gái bán hoa năm xưa. Đến nơi, anh ta thấy một cửa hàng hoa đẹp đẽ, và cô gái năm xưa giờ đã có đôi mắt sáng, đang tươi cười với mọi người. Cô đã có chồng, có một cuộc sống hạnh phúc. Anh ta đứng từ xa nhìn, lòng vừa mừng vừa tủi. Anh ta bước vào, giả vờ hỏi mua hoa. Cô gái nghe giọng nói, bỗng khựng lại. Cô nhận ra ngay ân nhân của mình. Cô chạy đến, rờ lên gương mặt anh ta, và nhận ra đúng là người đã cho cô tiền mổ mắt năm xưa. Nhưng cô ngạc nhiên vô cùng: người ân nhân mà cô tưởng là giàu có, đến bằng xe hơi, giờ đây lại ăn mặc rách rưới, tiều tụy. Cô hỏi: “Anh là người đã cho tôi tiền mổ mắt phải không?” Anh ta quay mặt đi, không dám nhìn cô, rồi vội vã bỏ chạy. Cô đứng đó, ngỡ ngàng, không hiểu vì sao.

Người chồng của cô bước ra, thấy vợ đứng sững, liền hỏi: “Em sao vậy? Ai vậy?” Cô lắc đầu, không nói gì, chỉ thấy lòng dâng lên một nỗi buồn khó tả. Cô vẫn nhớ hình ảnh người ân nhân năm xưa qua xúc giác, qua giọng nói, nhưng không thể hiểu nổi tại sao cuộc sống của anh ta lại khổ cực đến vậy.

Câu chuyện này khiến ta suy ngẫm về cái biết. Khi thần kinh thị giác của cô gái được phục hồi, cô mới có thể thấy. Cái thấy của cô là kết quả của sự kết hợp giữa con mắt, ngoại cảnh và thần kinh thị giác. Nếu mất một trong ba yếu tố đó, cái thấy sẽ biến mất. Nhưng cái thấy đó chỉ là cái biết cạn, là cái biết của giác quan. Còn có một cái biết khác, sâu hơn, mà các thiền sư gọi là trực giác. Đó là cái biết không cần qua ngôn ngữ, không cần qua giác quan, mà là sự thấu hiểu từ tâm đến tâm.

Người ta thường nhầm lẫn giữa cái thấy và cái nhìn. Thấy là thụ động, là mở mắt ra là thấy, không cần chú ý. Còn nhìn là có chủ ý, có tập trung, có sự cố ý. Cái thấy thuộc về thức ấm, còn cái nhìn thuộc về hành ấm. Khi ta nhìn, ta bắt đầu suy luận, tính toán, tưởng tượng, và đó là lúc tâm ta bị vướng bận. Các thiền sư thì khác. Họ thấy nhưng không nhìn, họ biết nhưng không suy tư. Họ giống như người gỗ xem bức họa con chim, hoặc cô gái bằng đá đang múa. Họ không có tâm tình, không có sự suy luận, không có sự vướng bận. Họ chỉ đơn giản là thấy, là biết, rồi thôi.

Đó là cảnh giới của người tu, của những người đã đạt đến sự thanh tịnh trong tâm hồn. Họ không còn bị chi phối bởi những suy nghĩ vẩn vơ, không còn bị cuốn theo những cảm xúc nhất thời. Họ sống trong sự bình an, tự tại, giữa dòng đời tấp nập.

Ý nghĩa câu chuyện

Cái biết của chúng ta không chỉ đơn thuần là qua giác quan, mà còn có những tầng sâu hơn như trực giác. Khi tu tập, ta cần học cách buông bỏ những suy luận, tính toán, để tâm được thanh tịnh như mặt hồ phẳng lặng, phản chiếu mọi thứ một cách rõ ràng mà không vướng bận. Đó là con đường đến với sự giải thoát, sự an lạc đích thực.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang