Người Giàu Khổ Nhất Thành Xá Vệ

Buổi chiều ở thành Xá Vệ, nắng vàng trải dài trên những mái ngói đỏ au. Giữa kinh thành nhộn nhịp, có một căn nhà rộng lớn nhưng cửa đóng then cài, im lìm như một nấm mồ. Người ta đồn rằng đó là nhà của ông chưởng khố, một tay cho vay nặng lãi nổi tiếng giàu có bậc nhất. Nhưng chẳng ai thấy ông bước ra ngoài với bộ áo lành lặn, cũng chẳng ai thấy ông mời ai vào nhà dùng bữa.

Ông chưởng khố ấy giàu đến mức khi ông chết, vua Ba Tư Nặc phải sai quân lính đến kiểm kê tài sản. Người ta phải chở liên tục suốt bảy ngày mới hết vàng bạc, châu báu, lúa gạo trong kho. Vậy mà khi còn sống, ông ta ăn uống vô cùng khắc khổ. Mỗi bữa, ông chỉ ăn cơm nguội để dành từ hôm trước, sợ tốn cơm mới. Ông mặc đồ rách, dù trong tủ có những bộ áo quần bằng gấm vóc tốt đẹp, ông chỉ mặc khi nào chuột cắn rách thì mới lôi ra dùng. Người làm công cho ông ai cũng ốm đói, mặt mày xơ xác, vì ông chẳng bao giờ trả thêm một đồng, cũng chẳng bao giờ cho ai một bữa ăn tử tế.

Khi vua Ba Tư Nặc nghe tin, ông vô cùng ngạc nhiên. Một người giàu có như vậy, tại sao lại sống khổ sở đến thế? Nhà vua liền đến tinh xá, đảnh lễ Đức Phật và bạch:

"Bạch Thế Tôn, con thật không hiểu nổi. Có một người chưởng khố trong thành, tài sản của ông ta phải chở bảy ngày mới hết. Nhưng khi còn sống, ông ta sống cực kỳ khắc khổ, không dám ăn ngon, không dám mặc đẹp, không giúp đỡ ai. Con nghe nói người giàu là do kiếp trước bố thí. Vậy mà ông ta lại sống bỏn xẻn như vậy, chẳng lẽ luật nhân quả lại sai?"

Đức Phật mỉm cười, ánh mắt từ bi nhìn nhà vua, rồi chậm rãi kể:

"Này Đại vương, ông chưởng khố này không phải không có phước. Kiếp xưa, ông ta cũng là một người khá giả. Một hôm, có một vị Bích Chi Phật đi khất thực ngang qua nhà. Ông ta thấy vị sa môn đứng trước cửa, liền sai gia nhân đem thức ăn ra cúng dường. Người gia nhân thấy vị tu hành đạo mạo, lòng phát khởi cung kính, liền lấy những món ăn ngon nhất trong bếp đem dâng. Khi vị Bích Chi Phật nhận rồi ra đi, ông chưởng khố nhìn lại thức ăn còn dư, mới biết người gia nhân đã lấy phần ngon nhất. Lòng ông liền khởi lên một niệm tiếc rẻ vô cùng. Ông nghĩ: 'Sao lại cho thức ăn ngon như vậy? Chỉ cần cho đồ thừa là đủ rồi. Đồ ngon để dành cho ta ăn còn hơn!'"

Đức Phật dừng lại, nhìn sâu vào mắt nhà vua:

"Chỉ một niệm tiếc rẻ ấy thôi, nhưng vì cúng dường cho một vị A La Hán, phước báu vô cùng lớn. Nhờ phước ấy, ông ta sinh lên cõi trời, rồi nhiều kiếp làm người giàu sang. Nhưng vì tâm tiếc rẻ cứ đeo đẳng, nên dù giàu có, ông ta vẫn sống khắc khổ, tự hành hạ chính mình. Kiếp này là kiếp cuối cùng ông ta hưởng phước, và vì không gieo thêm phước nào, khi chết, ông ta sẽ đọa xuống địa ngục."

Nhà vua lắng nghe, lòng se lại. Ông chợt hiểu ra rằng, phước và đức là hai chuyện khác nhau. Ông chưởng khố có phước vì đã cúng dường, nhưng không có đức vì tâm còn tiếc rẻ, ích kỷ. Chính cái tâm ấy đã biến phước báu thành sự khổ đau.

Đức Phật lại nói thêm:

"Này Đại vương, người đang hưởng phước thường dễ mất lòng tin vào nhân quả. Vì họ có tiền, có quyền, muốn gì được nấy, nên họ nghĩ mọi thứ đều do ý mình tạo ra, không cần may mắn, không cần nhân quả. Chỉ những người có thiện căn sâu dày mới hiểu rằng, sự giàu sang, thông minh, tài năng của mình đều do phước báu từ kiếp trước. Còn người nghèo thì dễ tin nhân quả hơn, vì họ thấy những điều may mắn đến ngoài tầm kiểm soát của mình."

Nhà vua chợt nhớ lại cuộc đời của ông chưởng khố, một người giàu có mà không ai thương, không ai tiếc. Khi quan quân đến chở tài sản, những người làm công chỉ đứng nhìn, lòng dửng dưng. Họ không buồn, không vui, vì từ lâu họ đã không còn tình cảm gì với ông chủ keo kiệt ấy. Nhà vua thở dài, cảm thán:

"Giàu có mà sống như vậy, khác nào địa ngục ngay giữa nhân gian!"

"Đúng vậy," Đức Phật gật đầu, "chính cái tâm tiếc rẻ, bỏn xẻn đã tự trói buộc ông ta. Khi cho rồi mà tiếc, phước báu tuy vẫn còn nhưng tâm hồn lại trở nên nghèo nàn, khắc khổ. Cho nên, khi bố thí, ta phải cho với tâm rộng mở, vui vẻ, và ước mong được cho nhiều hơn nữa. Đừng để niệm tiếc rẻ len lỏi vào tâm, vì nó sẽ đầy đọa ta trong nhiều kiếp."

Từ đó, nhà vua Ba Tư Nặc hiểu rõ hơn về luật nhân quả. Ông nhận ra rằng, không chỉ hành động mà ngay cả ý nghĩ, tâm niệm của mình cũng tạo ra nghiệp. Một niệm tiếc rẻ tuy nhỏ nhưng nếu gặp đối tượng là bậc thánh nhân, quả báo sẽ vô cùng lớn. Và nếu cứ để tâm bỏn xẻn hoành hành, thì dù có giàu sang đến đâu, cuộc đời cũng chỉ là chuỗi ngày khổ sở, tự hành hạ chính mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy chúng ta rằng phước và đức là hai điều khác nhau. Phước có được nhờ hành động bố thí, nhưng đức nằm ở tâm hồn. Cho rồi mà tiếc, tâm bỏn xẻn sẽ khiến ta tự đầy đọa mình, dù có giàu sang cũng không hạnh phúc. Ngược lại, khi cho đi với tâm rộng mở, vui vẻ và ước mong được cho thêm, phước báu sẽ tăng trưởng vô lượng. Hãy luôn kiểm soát tâm mình, đừng để niệm tiếc rẻ, ích kỷ chi phối, vì chính tâm ấy tạo nên cuộc đời ta.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang