Người đàn ông không vội tin

Buổi chiều hôm ấy, thành Vệ Xá (Vesali) chìm trong ánh nắng vàng nhạt. Trong một ngôi nhà mái nhọn, Đức Thế Tôn đang ngồi dưới bóng mát hiên trước. Gió từ dòng sông Hằng thổi vào mát rượi, mang theo mùi cỏ dại và hương hoa sim rừng. Bỗng từ xa, một người đàn ông mặc y phục trắng, dáng đi nhanh nhẹn, tiến thẳng về phía ngôi nhà. Đó là ông Bà Di Gia (Badiya), thuộc bộ tộc Licchavi, một người nổi tiếng chính trực và cẩn trọng.

Ông dừng lại trước cổng, hít một hơi thật sâu. Trong lòng ông đang nặng trĩu một điều. Mấy hôm nay, khắp các ngả đường thành Vệ Xá, người ta đồn thổi nhau rằng: "Sa môn Gotama chẳng qua là một nhà huyễn thuật! Ông ta dùng bùa chú để mê hoặc người ta, lôi kéo đệ tử của các đạo sĩ khác về mình!" Lời đồn như ngọn lửa lan nhanh, ai cũng bàn tán. Nhưng Bà Di Gia không phải hạng người dễ tin. Ông tự nhủ: "Nếu đã nghe điều gì về một bậc đạo sư, ta phải đến tận nơi hỏi cho ra lẽ. Không thể để lời đồn vô căn cứ dẫn dắt tâm mình."

Ông bước vào, đảnh lễ Đức Phật, rồi ngồi xuống một bên. Giọng ông hơi run, nhưng cố giữ bình tĩnh:

— Bạch Thế Tôn, con nghe rằng có những người nói: "Sa môn Gotama là một nhà huyễn thuật, biết được huyễn thuật để lôi cuốn các đệ tử của ngoại đạo." Những người ấy nói như vậy có đúng sự thật không? Có phù hợp với chánh pháp không? Hay họ đang xuyên tạc Thế Tôn? Con không muốn xuyên tạc Thế Tôn, nên con xin phép được hỏi thẳng.

Đức Phật nhìn ông, ánh mắt từ bi và sâu lắng. Ngài không vội trả lời ngay câu hỏi về bùa chú. Thay vào đó, Ngài nhìn thẳng vào tâm trạng của người đối diện, vào cái gốc của vấn đề: sự dễ tin của con người. Ngài nói, giọng ôn tồn nhưng đầy uy lực:

— Này Bà Di Gia, chớ có tin vì nghe truyền thuyết. Chớ có tin vì theo truyền thống. Chớ có tin vì nghe người ta nói. Chớ có tin vì được kinh tạng truyền tụng. Chớ có tin vì lý luận siêu hình. Chớ có tin vì đúng theo một lập trường có sẵn. Chớ có tin vì đánh giá hời hợt những dữ kiện. Chớ có tin vì phù hợp với định kiến. Chớ có tin vì phát xuất từ nơi có uy quyền. Chớ có tin vì vị sa môn đó là bậc đạo sư của mình.

Bà Di Gia ngồi lặng người. Mười điều ấy như mười nhát búa bổ thẳng vào cái thói quen cả tin của nhân gian. Ông chưa kịp nghĩ gì thì Đức Phật lại nói tiếp:

— Nhưng này Bà Di Gia, khi nào ông tự mình biết rõ như sau: "Các pháp này là bất thiện, các pháp này là có tội, các pháp này bị người có trí chỉ trích, các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận sẽ đưa đến bất hạnh khổ đau" — thì ông hãy từ bỏ chúng. Còn khi nào ông tự mình biết rõ: "Các pháp này là thiện, các pháp này không có tội, các pháp này được người có trí tán thán, các pháp này nếu thực hiện và chấp nhận sẽ đưa đến hạnh phúc an lạc" — thì ông hãy thực hiện, chứng đạt và an trú chúng.

Rồi Đức Phật hỏi ông, như một cách dẫn dắt để ông tự thấy:

— Này Bà Di Gia, ông nghĩ thế nào? Khi lòng tham khởi lên trong một người, điều ấy đưa đến hạnh phúc hay bất hạnh?
— Bạch Thế Tôn, là bất hạnh.
— Người ấy bị tham chinh phục, tâm mất tự chủ, có thể giết hại chúng sinh, lấy của không cho, đi đến vợ người, nói dối, và khích lệ người khác cũng làm như vậy. Như vậy có đưa đến bất hạnh đau khổ lâu dài không?
— Thưa có, bạch Thế Tôn.
— Còn lòng sân, lòng si, lòng hung bạo, khi khởi lên thì đưa đến hạnh phúc hay bất hạnh?
— Bạch Thế Tôn, là bất hạnh, đau khổ lâu dài.
— Các pháp ấy là thiện hay bất thiện?
— Là bất thiện, bạch Thế Tôn.
— Có tội hay không có tội?
— Có tội.
— Có bị người có trí quở trách hay không?
— Thưa có, bạch Thế Tôn.
— Nếu thực hiện và chấp nhận, có đưa đến bất hạnh đau khổ không?
— Thưa có, bạch Thế Tôn.

Đức Phật dừng lại, mỉm cười. Ngài đã dùng chính lý trí của Bà Di Gia để soi sáng vấn đề. Không cần một lời khẳng định nào về bùa chú, Ngài đã chữa lành cái gốc của mọi sự cả tin. Lúc ấy, Ngài mới nhẹ nhàng nói đến cái ngọn:

— Này Bà Di Gia, nãy giờ ta có nói với ông: "Hãy đến đây làm đệ tử của ta" hay không?
— Bạch Thế Tôn, không.
— Vậy thì những ai nói rằng Sa môn Gotama là một nhà huyễn thuật dùng bùa chú để lôi cuốn đệ tử, lời nói ấy không đúng sự thật.

Bà Di Gia như vỡ òa. Ông quỳ xuống, chắp tay:

— Thật vi diệu thay, bạch Thế Tôn! Thật vi diệu thay! Xin Thế Tôn nhận con làm đệ tử cư sĩ, từ nay cho đến trọn đời, con xin quy ngưỡng.

Từ hôm ấy, Bà Di Gia trở thành một đệ tử kiên cố. Nhưng điều quan trọng hơn, ông đã học được bài học mà Đức Phật dạy cho muôn đời: đừng vội tin bất cứ điều gì, dù đó là lời đồn, truyền thống, hay thậm chí là lời của bậc đạo sư. Hãy dùng trí tuệ và kinh nghiệm thực tế của chính mình để thẩm tra, để thấy rõ điều nào đưa đến khổ đau thì từ bỏ, điều nào đưa đến an lạc thì thực hành. Đó là con đường của trí tuệ, con đường của đạo Phật.

Ý nghĩa câu chuyện

Câu chuyện dạy chúng ta bài học về thái độ hoài nghi lành mạnh và trí tuệ thực chứng. Đức Phật không muốn ai tin Ngài một cách mù quáng, mà khuyến khích mỗi người tự mình trải nghiệm, tự mình thấy rõ nhân quả của thiện ác, rồi mới tin và hành trì. Đây là tinh thần khoa học và tự do tư tưởng của đạo Phật: không áp đặt, không mê tín, chỉ có chân lý được kiểm chứng bằng chính đời sống của mỗi người.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang