Người đàn anh muốn xoay chuyển cuộc đời

Trong một buổi trò chuyện tưởng như rất bình thường, tiếng nói của người đàn anh vang lên không ngớt. Anh lớn hơn cậu bé ngồi trước mặt mình hơn mười tuổi, dáng điệu đầy tự tin, hết nhận xét chuyện này lại chuyển sang phê bình chuyện khác. Căn phòng dường như chỉ còn giọng nói chắc nịch của anh. Còn cậu bé thì ngồi yên, mắt chăm chú, lắng nghe từng lời với thói quen kính trọng người lớn và ham học hỏi.

Thuở ấy, cậu luôn nghĩ mình còn nhỏ, hiểu biết còn kém. Bởi vậy, hễ gặp một cụ già hay một người đàn anh nói chuyện, cậu đều thành tâm lắng nghe. Cậu không vội tranh luận, cũng không cho rằng mình đã biết. Trong suy nghĩ non trẻ nhưng khiêm nhường ấy, mỗi câu chuyện của người đi trước đều có thể chứa một kinh nghiệm đáng quý mà mình cần học.

Người đàn anh hôm đó lại đặc biệt vui chuyện. Anh nói rất nhiều về con người, xã hội và những việc lớn lao trong thiên hạ. Anh phân tích người này đúng ở đâu, người kia sai ở chỗ nào; lúc thì khen một người có tài, lúc lại lạnh lùng bác bỏ khả năng của người khác. Qua cách nói ấy, anh tỏ ra như thể mình đã nhìn thấu mọi việc và chỉ cần có cơ hội là đủ sức làm nên đại sự.

“Người này chỉ được đến thế thôi, không thể làm nên chuyện lớn.”

Rồi anh lại nói về một người khác:

“Còn người kia có chút khả năng, nhưng vẫn chưa biết xoay chuyển tình thế.”

Cậu bé nghe mà trong lòng dần nảy ra một cảm giác băn khoăn. Anh nói lưu loát, sắc sảo, có vẻ rất khôn ngoan; thế nhưng càng nghe, cậu càng nhận thấy trong những lời ấy có một điều không ổn. Người đàn anh không chỉ bàn luận về cuộc đời. Anh đang ngầm đặt mình lên cao hơn tất cả những người mà anh phê bình.

Cậu dè dặt hỏi:

“Anh nghĩ mình có thể làm được những việc ấy sao?”

Người đàn anh đáp ngay, giọng không chút do dự:

“Nếu có cơ hội, anh đủ khả năng xoay chuyển tình thế của xã hội và làm nên những chuyện đại sự.”

Cậu lại hỏi:

“Nhưng những việc đó rất lớn, chắc phải cần nhiều khả năng và điều kiện lắm?”

Anh chỉ mỉm cười, vẻ quả quyết vẫn không đổi:

“Điều quan trọng là phải có tài và biết tính toán. Anh hiểu những chuyện đó.”

Câu trả lời khiến cậu bé im lặng. Cậu không muốn bất kính với người lớn hơn mình, nhưng trong tâm trí đã xuất hiện một nhận định rõ ràng: người đàn anh đang tự đánh giá mình cao hơn sự thật. Anh nói về đủ thứ mưu trí, tưởng như biết hết mọi điều trong thiên hạ, nhưng những điều lớn lao ấy vẫn chỉ nằm trong lời nói.

Đó chính là điểm nút của buổi trò chuyện. Ban đầu, cậu bé lắng nghe vì nghĩ mình có thể học được kiến thức từ một người nhiều tuổi hơn. Nhưng đến lúc nhận ra mọi nhận xét đều xoay quanh niềm tin rằng người nói là một con người cực kỳ tài giỏi, cậu hiểu đây không còn là hoài bão tốt đẹp. Đó là ảo tưởng về chính mình.

Một lý tưởng chân chính cũng có thể bắt đầu từ ước mơ lớn. Nhưng người sống có lý tưởng không gom mọi thành tựu về lợi ích, danh tiếng hay sự hơn người của bản thân. Họ mong mình có khả năng để phụng sự cộng đồng, giúp ích cho đất nước và con người. Trái lại, khi một người chưa có năng lực tương xứng mà đã tin mình vượt trội, có thể quyết định mọi việc và xoay chuyển cả xã hội, ước mơ ấy đã lệch khỏi thực tế.

Sau buổi gặp, cậu bé không tranh cãi cũng không tìm cách làm người đàn anh mất mặt. Cậu chỉ âm thầm ghi nhớ điều vừa nhận ra. Sự ham học hỏi vẫn còn nguyên, nhưng từ đó, cậu hiểu rằng không phải lời nào được nói bằng giọng tự tin cũng là lời đúng đắn. Muốn học từ người khác, ngoài sự khiêm nhường còn cần khả năng quan sát và phân biệt giữa hiểu biết thật với sự tự tôn quá mức.

Thời gian sau đó trôi qua rất dài. Cậu bé trưởng thành rồi xuất gia. Từ lần cuối gặp người đàn anh cho đến khi nhắc lại câu chuyện đã hơn bốn mươi năm. Người từng tin mình có thể xoay chuyển cả xã hội dần chìm khuất giữa cuộc đời, không còn được gặp lại, cũng không thấy những đại sự mà anh từng quả quyết rằng mình sẽ làm nên.

Sự biến mất ấy để lại một khoảng lặng đáng suy ngẫm. Không ai biết rõ cuộc đời người đàn anh về sau đã trôi dạt nơi đâu. Chỉ có những lời nói năm xưa vẫn còn như một lời cảnh tỉnh: ảo tưởng có thể khoác chiếc áo của trí tuệ, nói bằng giọng đầy mưu lược và vẽ ra một tương lai rất lớn. Nhưng nếu gốc rễ của nó là sự kiêu ngạo và đánh giá bản thân cao hơn thực tế, nó không nâng con người lên mà chỉ khiến tâm trí ngày càng xa rời sự thật.

Người cậu bé năm nào về sau càng hiểu giá trị của lòng khiêm tốn. Biết mình còn dở không phải là tự ti. Đó là điểm khởi đầu để tiếp tục học hỏi, vun bồi năng lực và tránh cho tâm hồn rơi vào rối loạn bởi những tham vọng không tương xứng. Một người có thể ước mơ lớn, nhưng ước mơ ấy chỉ trở thành lý tưởng khi hướng về lợi ích của nhiều người và được đặt trên nền tảng tự biết mình.

Ý nghĩa câu chuyện

Ảo tưởng khác với lý tưởng ở chỗ nó thường gắn với lợi ích cá nhân và sự đánh giá bản thân cao hơn thực tế. Muốn theo đuổi việc lớn, ta phải giữ lòng khiêm tốn, hiểu đúng khả năng của mình và hướng mọi ước mơ về sự phụng sự con người.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang