Người đàn anh muốn xoay chuyển cuộc đời

Trong một buổi gặp gỡ, tiếng trò chuyện vang lên đều đều giữa không gian yên ắng. Cậu bé ngồi ngay ngắn, chăm chú nhìn người đàn anh lớn hơn mình hơn mười tuổi. Mỗi khi người kia cất lời, cậu gần như không chen ngang. Ánh mắt cậu dõi theo từng cử chỉ, bởi từ nhỏ cậu đã có thói quen lắng nghe người lớn để học hỏi.

Cậu luôn nghĩ mình còn nhỏ, hiểu biết còn kém. Một cụ già nói chuyện, cậu lắng nghe. Một người đàn anh chia sẻ kinh nghiệm, cậu cũng lắng nghe. Trong suy nghĩ của cậu, mỗi người đều có thể biết một điều mà mình chưa biết, nên sự im lặng chú ý là cách tốt nhất để mở mang hiểu biết.

Người đàn anh hôm ấy dường như gặp đúng dịp vui chuyện. Anh nói rất nhiều, từ chuyện con người đến chuyện xã hội, từ việc đánh giá người này đến việc phê bình người kia. Giọng anh chắc chắn, nét mặt đầy tự tin, như thể mọi vấn đề trong thiên hạ đều đã được anh cân nhắc kỹ lưỡng.

Cậu bé ban đầu vẫn giữ sự kính trọng. Nhưng càng nghe, trong lòng cậu càng xuất hiện một cảm giác khó gọi tên. Người đàn anh không chỉ trình bày hiểu biết; anh còn đặt mình vào vị trí của một người vượt trội hơn tất cả. Cậu do dự một lúc rồi hỏi:

“Anh nghĩ mình có thể làm được những việc lớn lắm sao?”

Người đàn anh đáp ngay: “Chứ còn gì nữa. Nếu có cơ hội, anh đủ khả năng xoay chuyển tình thế của xã hội.”

“Nhưng những việc như vậy chắc cần rất nhiều năng lực và điều kiện?”

Anh phẩy tay: “Người khác không làm được vì họ không nhìn ra vấn đề. Anh thì khác.”

Cậu bé im lặng. Câu trả lời ấy không khiến cậu khâm phục hơn, mà làm một nỗi băn khoăn hiện rõ. Anh nói về những mưu tính lớn lao, phân tích ai giỏi, ai dở, ai đáng khen, ai không đáng được coi trọng. Mỗi lời nhận xét đều dứt khoát, không có một khoảng ngập ngừng của người biết giới hạn mình.

Người đàn anh tiếp tục thao thao:

“Người này chỉ được bề ngoài, thực ra chẳng có tài gì.”

Cậu bé hỏi: “Còn người kia thì sao anh?”

“Cũng không hơn bao nhiêu. Họ thiếu mưu trí. Nếu là anh, anh đã giải quyết khác rồi.”

“Vậy anh cho rằng mình hiểu hết những việc ấy?”

Anh ngả người, giọng đầy quả quyết: “Anh nhìn là biết. Chỉ tiếc chưa có dịp để thiên hạ thấy khả năng của anh thôi.”

Đến lúc đó, cậu bé chợt nhận ra điều bất ổn. Người đàn anh đang nuôi một hình ảnh về chính mình lớn hơn rất nhiều so với những gì thực tế thể hiện. Anh tin mình là người đặc biệt xuất hiện trên cuộc đời, có đủ tài xoay chuyển xã hội và làm nên đại sự. Nhưng sau những lời nói ấy, cậu không thấy những việc làm tương xứng, cũng không thấy sự khiêm tốn của người thật sự hiểu biết.

Điểm nút đến không phải bằng một biến cố ồn ào, mà bằng sự sáng tỏ trong lòng người nghe. Cậu hiểu rằng nói chuyện khôn ngoan, biết nhiều mưu tính hoặc có thể phê phán người khác không đồng nghĩa với tài năng thật sự. Khi một người luôn nhìn mình cao hơn sự thật, ước mơ lớn của họ không còn là lý tưởng. Nó đã trở thành ảo tưởng.

Cậu không tranh cãi. Tính ham học hỏi vẫn khiến cậu lắng nghe đến cuối, nhưng từ đó cậu biết phân biệt giữa sự từng trải chân thật và những lời tự tôn. Càng thấy người đàn anh đánh giá thiên hạ, cậu càng tự nhắc mình phải cẩn thận với ý nghĩ cho rằng bản thân biết hết mọi điều.

Thời gian trôi qua, hai người không còn gặp nhau. Cậu bé ngày nào lớn lên rồi bước vào đời tu. Hơn bốn mươi năm đi qua, người đàn anh ấy cũng chìm khuất ở một nơi nào đó, không còn tin tức. Không ai biết rõ cuộc đời anh đã trôi về đâu.

Điều còn lại trong ký ức không phải một thành tựu lớn lao hay một lần xoay chuyển xã hội, mà là buổi trò chuyện khi anh say sưa nói về tài năng của chính mình. Những dự định từng được trình bày bằng giọng quả quyết đã không để lại một dấu vết tương xứng trong thực tế.

Sự biến mất ấy khiến bài học càng trở nên sâu sắc. Một người có thể nói rất thông minh khi tâm trí còn tỉnh táo, có thể phê bình người này, khen chê người kia và bày ra đủ thứ mưu kế. Nhưng nếu nền tảng bên trong là sự đánh giá mình quá cao, chính ảo tưởng ấy sẽ làm tâm lý rối loạn và khiến phước lành hao tổn.

Nguy hiểm hơn, nếu người nuôi tham vọng lại có đủ điều kiện để bước lên một vị trí cao, cái sai trong nội tâm có thể trở thành tai họa cho nhiều người. Khả năng càng lớn mà cái tôi càng nặng, hậu quả càng dễ lan xa. Vì thế, điều cần dè chừng không chỉ là thất bại của người ảo tưởng, mà cả những tổn hại họ có thể gây ra khi đạt được một phần quyền lực.

Nhớ lại người đàn anh, người tu sĩ hiểu rằng khiêm tốn không phải tự hạ thấp mình. Khiêm tốn là đánh giá đúng khả năng, biết mình còn thiếu sót và sẵn sàng học hỏi. Một lý tưởng chân chính hướng con người đến việc phụng sự người khác; còn ảo tưởng khiến người ta say mê hình ảnh vĩ đại của bản thân.

Buổi gặp gỡ năm xưa đã lùi rất xa, nhưng ánh mắt chăm chú của cậu bé và giọng nói đầy tự tin của người đàn anh vẫn gợi lại một ranh giới mong manh. Chỉ cần cái tôi chen vào, khát vọng làm việc lớn có thể đổi thành giấc mơ tôn vinh chính mình. Và khi con người không còn nhìn thấy sự thật về bản thân, họ đã bắt đầu lạc đường ngay trong tâm trí.

Ý nghĩa câu chuyện

Ảo tưởng là đánh giá mình cao hơn thực tế và mơ việc lớn nhằm tôn vinh bản thân. Muốn giữ một lý tưởng đúng đắn, con người phải khiêm tốn, nhìn rõ năng lực của mình và hướng khát vọng về lợi ích chung.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang