Ngọn đèn dầu và lời kinh truyền khẩu

Chiều xuống trên khu rừng Vương Xá, ánh nắng cuối ngày nhạt dần nhường chỗ cho bóng tối bao phủ. Trong một thất nhỏ, ông thầy già ngồi kiết già trên bục, mắt khép hờ, trước mặt là ngọn đèn dầu leo lét. Người đệ tử trẻ ngồi dưới đất, chùm hổm, tay chắp lại, lòng đầy cung kính. Ông thầy bắt đầu tụng:

“Đức Thế Tôn ở tại thành Vương Xá, trong khu vườn của ông Cấp Cô Độc, cùng với chúng đại tỳ kheo…”

Giọng thầy trầm ấm, chậm rãi, từng chữ rơi vào không gian tĩnh lặng. Người đệ tử lắng nghe, cố ghi nhớ từng âm, từng vần. Khi thầy dứt một đoạn, ông ra hiệu:

“Con tụng lại.”

Người đệ tử hít một hơi, bắt chước giọng thầy, tụng lại y hệt. Nhưng mới được nửa câu, ông thầy đã lắc đầu:

“Chưa đúng, chỗ này phải nhấn giọng hơn. Tụng lại.”

Người đệ tử cúi đầu, tụng lại lần thứ hai, rồi lần thứ ba. Đến khi thuộc làu, ông thầy gật gù:

“Được rồi, qua đoạn khác.”

Đó là cách học kinh thời bấy giờ. Không có giấy, không có sách, chỉ có trí nhớ và sự kiên trì. Người thầy truyền khẩu, người đệ tử ghi nhớ, rồi truyền tiếp cho thế hệ sau. Cứ như vậy, lời Phật dạy được giữ gìn qua bao thế hệ, như ngọn đèn dầu kia vẫn cháy mãi trong đêm dài.

Nhưng giữa dòng chảy ấy, có một câu chuyện khiến tôi nhớ mãi. Đó là chuyện về vua Ba Tư Nặc, một vị vua trị vì xứ Kiều Tát La, một thời hoàng kim của Phật giáo. Ông là bạn thân của Đức Phật, cùng trang lứa, cùng kính trọng nhau. Khi lên ngôi, ông hết lòng ủng hộ Tam Bảo, xây dựng tinh xá, thỉnh Phật thuyết pháp. Nhưng rồi, nghiệp dữ ập đến. Con trai ông là Vua Lưu Ly, vì nghe lời gièm pha, đã cướp ngôi cha. Một buổi sáng, vua Ba Tư Nặc đến tinh xá thăm Phật, cởi giày, để gươm, ấn tín lại cho tướng giữ. Khi ông ra về, tất cả đã biến mất. Ông đứng trước cổng thành đóng chặt, không còn gì trong tay. Ông chạy sang nước Ma Kiệt Đà, nương nhờ cháu mình là vua A Xà Thế, rồi chết trong uất hận. Sau đó, Vua Lưu Ly đem quân giết sạch dòng họ Thích Ca. Một bi kịch đau lòng, cho thấy sự vô thường của quyền lực và danh vọng.

Giữa những thăng trầm ấy, kinh điển vẫn được truyền khẩu. Nhưng có một điều khiến tôi trăn trở: làm sao Đức Phật có thể thuyết pháp cho mọi người ở nhiều vùng đất khác nhau, với ngôn ngữ khác nhau? Có người cho rằng Ngài dùng thần thông để hiểu ngôn ngữ mỗi nơi. Có người lại nghĩ Ngài học nhiều ngôn ngữ từ nhỏ. Nhưng dù thế nào, lời Phật vẫn được ghi nhớ và truyền lại. Đến thời vua A Dục, khoảng 200 năm sau Phật Niết Bàn, kinh điển mới được viết lại bằng tiếng Pali, nhờ công kết tập lần thứ ba.

Một trong những người có công lớn nhất là hoàng tử Ma Hỉ Đà, con trai vua A Dục. Ông xuất gia, tu hành tinh tấn, rồi được lệnh đem đoàn truyền giáo sang đảo Tích Lan. Khi đoàn thuyền cập bến, người dân Tích Lan thấy hoàng tử của một đế quốc hùng mạnh mà lại khoác áo cà sa, liền quỳ xuống, trải hoa đón tiếp. Họ nhận Phật giáo làm quốc giáo, và toàn bộ kinh điển Nikaya được chuyển sang Tích Lan, giữ gìn nguyên vẹn. Nhờ đó, khi Hồi giáo tràn vào Ấn Độ, đốt chùa, giết tăng, kinh điển vẫn an toàn nơi hải đảo xa xôi. Đó là công đức lớn lao, giúp phân biệt kinh nguyên thủy với kinh phát triển về sau.

Ý nghĩa câu chuyện:

Bài học lớn nhất là sự nhu thuận và tinh tấn. Người xưa học kinh bằng trí nhớ, phải tụng đi tụng lại để giữ gìn pháp bảo. Ngày nay, chúng ta có sách in, có máy tính, nhưng nếu không chịu khó học hỏi, không giữ tâm cung kính, thì dù có cả kho kinh điển cũng vô ích. Hãy như người đệ tử dưới ngọn đèn dầu kia, kiên trì, nhẫn nại, và luôn giữ lòng nhu thuận với bậc thầy, với chánh pháp.

Biên soạn từ pháp thoại của TT. Thích Chân Quang